تفسیر آیهٔ ۵۲ سورهٔ هود

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ يٰا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ يُرْسِلِ السَّمٰاءَ عَلَيْكُمْ مِدْرٰاراً » (و ای قوم من، از پروردگارتان آمرزش بخواهید، سپس به‌سوی او بازگردید تا [بارانِ] آسمان را پی‌درپی و فراوان بر شما فرو ریزد) تا آخر آیه. سخن درباره معنای « اِسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ » (از پروردگارتان آمرزش بخواهید سپس به‌سوی او توبه کنید) در آغاز سوره گذشت.

و این سخن او که: « يُرْسِلِ السَّمٰاءَ عَلَيْكُمْ مِدْرٰاراً » (تا از آسمان بارانی پی‌درپی و پربرکت بر شما ببارد)، در جایگاه پاداش و جزای سخن پیشین اوست که فرمود: « اِسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ » (از پروردگارتان آمرزش بخواهید)؛ یعنی اگر از او آمرزش بطلبید و به سویش توبه کنید، آسمان را پیوسته و پرباران بر شما فرو می‌فرستد. مراد از «سماء» در اینجا ابر است؛ زیرا هر چیزی که در بالا قرار گیرد و سایه افکند «سماء» (آسمان) نامیده می‌شود؛ و گفته شده مراد از آن خودِ باران است که این کاربرد نیز در زبان عربی رواج دارد. واژهٔ «مِدرار» صیغهٔ مبالغه از ریشهٔ «دَرّ» است و معنای اصلیِ «دَرّ» شیرِ فراوان است که سپس برای باران و هر خیر و فایده‌ای به عاریت گرفته شده است. بنابراین فرستادنِ آسمان به صورت مِدرار، یعنی فرستادن ابرهایی که باران‌های پی‌درپی و سودمند می‌بارانند تا زمین با آن زنده شود، کشتزارها و گیاهان برویند و باغ‌ها و بوستان‌ها سرسبز و شاداب گردند.

و این سخن او که: « وَ يَزِدْكُمْ قُوَّهً إِليٰ قُوَّتِكُمْ » (و نیرویی بر نیروی شما بیفزاید)، گفته شده مراد از آن، افزوده شدن نیروی ایمان بر نیروی جسمانی است؛ زیرا آن قوم دارای بدن‌هایی بسیار نیرومند و سرسخت بودند و اگر ایمان می‌آوردند، افزوده می‌شد نیروی ایمان به نیروی بدنی‌شان. و گفته شده مراد از آن، همان نیروی جسمانی است؛ چنان‌که نوح نیز به قوم خود فرمود:

«اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ إِنَّهُ كٰانَ غَفّٰاراً يُرْسِلِ السَّمٰاءَ عَلَيْكُمْ مِدْرٰاراً وَ يُمْدِدْكُمْ بِأَمْوٰالٍ وَ بَنِينَ» (از پروردگارتان آمرزش بخواهید که او بسیار آمرزنده است؛ تا از آسمان بارانی پی‌درپی بر شما ببارد، و شما را با اموال و فرزندان یاری رساند؛ نوح: ۱۰-۱۲) و شاید فراگیر دانستنِ نیرو (هم نیروی جسمانی و هم نیروی ایمانی و مادی) سزاوارتر باشد.

و این سخن او که: « وَ لاٰ تَتَوَلَّوْا مُجْرِمِينَ » (و گناهکارانه روی برنتابید)، به‌منزلهٔ تفسیری است برای سخن پیشین که: « اِسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ » (از پروردگارتان آمرزش بخواهید، سپس به سوی او بازگردید)؛ یعنی پرستش معبودهایی که جز خدا برگزیده‌اید، جُرم و گناهی از سوی شماست که خشم و غضب الهی را بر شما فرود می‌آورد؛ پس از گناه و جرم خود از خدا آمرزش بطلبید و با ایمان به سویش بازگردید تا با فرستادن ابرهای پرباران و افزودن نیرویی بر نیرویتان، به شما رحم کند.

در این آیه، نخست اشاره یا دلالتی است بر اینکه آنان به نیامدن باران، خشکسالی و قحطی دچار شده بودند؛ چنان‌که چه بسا این سخن که: « يُرْسِلِ السَّمٰاءَ » (آسمان [باران] را بر شما بفرستد) به آن اشاره دارد، و همچنین سخن خودِ آنان به گونه‌ای که خدای متعال در جایی دیگر حکایت فرموده است: «فَلَمّٰا رَأَوْهُ عٰارِضاً مُسْتَقْبِلَ أَوْدِيَتِهِمْ قٰالُوا هٰذٰا عٰارِضٌ مُمْطِرُنٰا بَلْ هُوَ مَا اسْتَعْجَلْتُمْ بِهِ رِيحٌ فِيهٰا عَذٰابٌ أَلِيمٌ» (پس چون آن [عذاب] را به صورت ابری دیدند که رو به سوی دره‌هایشان می‌آید، گفتند: این ابری است که بر ما باران خواهد بارید! [هود گفت:] نه، بلکه این همان چیزی است که به شتاب می‌خواستید؛ بادی است که در آن عذابی دردناک است؛ احقاف: ۲۴).

و دوم اینکه میان کارهای انسان و رویدادهای جهان آفرینش که با او در پیوند است، ارتباطی کامل وجود دارد؛ از این رو کارهای شایسته سبب فراوانی خیرها و فرود آمدن برکت‌ها می‌شود، و کارهای ناشایست، بلاها و رنج‌های پی‌درپی را در پی دارد و خشم، تیره‌بختی و هلاکت به بار می‌آورد؛ چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: «وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُريٰ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنٰا عَلَيْهِمْ بَرَكٰاتٍ مِنَ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ» (و اگر اهل شهرها و آبادی‌ها ایمان می‌آوردند و تقوا پیشه می‌کردند، قطعاً برکاتی از آسمان و زمین بر آنان می‌گشودیم؛ تا پایان آیه، اعراف: ۹۶). و تفصیل سخن در این باره، پیش‌تر در بیان آیات ۹۴ تا ۱۰۲ سورهٔ اعراف در جلد هشتم این کتاب، و نیز در بحث احکام اعمال در جلد دومِ آن گذشت.

بحث روایی

و بازداشته‌شدنِ بارانِ آسمان از آنان، از طریق اهل سنت نیز از ضحاک روایت شده است که گفت:

باران به مدت سه سال از قوم عاد دریغ شد؛ پس هود به آنان گفت: « اِسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ-يُرْسِلِ السَّمٰاءَ عَلَيْكُمْ مِدْرٰاراً » (از پروردگارتان آمرزش بخواهید، سپس به سوی او توبه کنید تا آسمان را پی‌درپی و پرباران بر شما فرو فرستد)، اما آنان جز بر سرکشی و پافشاری بر گناه نیفزودند؛ و پیش‌تر گذشت که آیات [این سوره] خالی از اشاره به این ماجرا نیست.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۵۰ تا ۶۰ با هم

و در روایتی از امامان (ع) آمده است: «سرزمینِ قوم عاد در صحرا و بادیه بود، و کِشتزارها و نخلستان‌های فراوان، و عمرهایی طولانی و قامت‌هایی کشیده و بلند داشتند، ولی به بت‌پرستی روی آوردند؛ پس خدای متعال هود را به‌سویشان برانگیخت تا آنان را به تسلیم در برابر خدا (اسلام) و کنار گذاشتنِ همتایان [و بت‌ها] فراخوانَد، اما آنان سر باز زدند و به هود ایمان نیاوردند و او را آزردند؛ ازاین‌رو آسمانْ هفت سال بارانش را از آنان بازداشت تا دچار قحطی شدند...» تا پایان حدیث. ادامه در متن کامل