تفسیر آیهٔ ۱۱۵ سورهٔ هود

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ اصْبِرْ فَإِنَّ اللّٰهَ لاٰ يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ » (و شکیبایی کن که خدا پاداش نیکوکاران را تباه نمی‌کند). خداوند پس از فرمان به نماز، پیامبر (ص) را به صبر دستور داد، همان‌گونه که میان این دو در آیهٔ «وَ اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاٰهِ» (بقره: ۴۵؛ از شکیبایی و نماز یاری جویید) نیز جمع کرده بود؛ زیرا هر یک از این دو در جایگاه خود از بزرگ‌ترین ارکان است؛ یعنی نماز در میان عبادات، و صبر در عرصهٔ اخلاق. خدای متعال دربارهٔ نماز فرمود: «وَ لَذِكْرُ اللّٰهِ أَكْبَرُ» (عنکبوت: ۴۵؛ و قطعاً یاد خدا بزرگ‌تر است) و دربارهٔ صبر فرمود: «إِنَّ ذٰلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ» (شوری: ۴۳؛ همانا این از کارهای سترگ و استوار است).

گرد آمدن این دو با هم، بهترین دستاویزی است که می‌توان در بلاها و ناگواری‌ها از آن یاری جست؛ چراکه شکیبایی، جان را از پریشانی، بی‌تابی و شکستِ درونی نگاه می‌دارد، و نمازْ جان آدمی را به سوی پروردگار متعال متوجه می‌سازد تا سختی‌هایی را که با آن‌ها روبه‌رو شده است از یاد ببرد. توضیح این مطلب پیش‌تر در تفسیر آیهٔ ۴۵ از سورهٔ بقره در جلد نخست این کتاب بیان شد.

مطلق بودنِ فرمان به صبر نشان می‌دهد که مقصود از آن، معنایی فراگیر است که صبر بر عبادت، شکیبایی در برابر گناه، و شکیبایی در هنگام مصیبت را در بر می‌گیرد. بر این پایه، فرمانی است به شکیبایی بر همهٔ اوامر و نواهی پیشین؛ یعنی فرموده‌های خداوند: « فَاسْتَقِمْ » (استقامت کن)، « وَ لاٰ تَطْغَوْا » (طغیان مکنید)، « وَ لاٰ تَرْكَنُوا » (تکیه مکنید) و « وَ أَقِمِ الصَّلاٰهَ » (نماز را برپا دار).

اما مفرد آمدنِ این فرمان و اختصاص یافتنش به پیامبر (ص) نشان می‌دهد که این شکیبایی در موضوعی است که ویژهٔ خود اوست؛ وگرنه به اقتضای سیاق باید می‌فرمود: «اصبروا» (شکیبایی ورزید). این نکته، سخن کسانی را تأیید می‌کند که گفته‌اند: مقصود این است که در راه دعوت به سوی خدای پاک و منزه، بر آزار قومت و ستمگریِ ستمکارانشان صبر کن. اما فرمودهٔ او: « وَ أَقِمِ الصَّلاٰهَ » (نماز را برپا دار) دستوری به نمازی ویژهٔ پیامبر (ص) نیست، بلکه فرمان به برپاداشتن نماز به جماعت همراه با مؤمنان پیرو اوست؛ بنابراین در واقع فرمانی به همهٔ آنان برای اقامهٔ نماز است، پس این نکته را دریاب.

و فرمودهٔ خدای متعال: « فَإِنَّ اللّٰهَ لاٰ يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ » (چراکه خدا پاداش نیکوکاران را تباه نمی‌کند) بیانگر علتِ فرمان به صبر است.