تفسیر آیهٔ ۱۱۶ سورهٔ هود

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « فَلَوْ لاٰ كٰانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِكُمْ أُولُوا بَقِيَّهٍ يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسٰادِ فِي الْأَرْضِ » تا آخر آیه (پس چرا از نسل‌های پیش از شما صاحبان فضیلت و بصیرتی نبودند که از فساد در زمین بازدارند...). واژهٔ «لَوْلا» به معنای «هَلّا» (چرا نه) و «ألّا» است و تعجب و توبیخ را می‌رساند؛ و معنا این است: چرا از نسل‌هایی که پیش از شما بودند و ما آنان را با عذاب و هلاکت نابود کردیم، صاحبان بقایایی—یعنی گروهی پایدار و ماندگار [در نیکی]—نبودند که از فساد در زمین نهی کنند تا با این کار در آن اصلاح پدید آورند و جامعهٔ خویش را از نابودیِ کامل و ریشه‌کنی حفظ نمایند؟!

و فرمودهٔ او: « إِلاّٰ قَلِيلاً مِمَّنْ أَنْجَيْنٰا مِنْهُمْ » (مگر اندکی از کسانی که از میان آنان نجاتشان دادیم)، استثنایی از معنای نفی در جملهٔ گذشته است؛ زیرا معنا چنین است: شگفت‌آور است که از نسل‌های گذشته، با وجود آنچه از آیات خدا دیدند و از عذاب او به چشم مشاهده کردند، پایدارانی نبودند که از فساد در زمین نهی کنند، جز اندکی از آنان که از عذاب و هلاکت نجاتشان بخشیدیم؛ چراکه آنان از فساد بازمی‌داشتند.

و کلام الهی: « وَ اتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مٰا أُتْرِفُوا فِيهِ وَ كٰانُوا مُجْرِمِينَ » (و کسانی که ستم کردند، در پی ناز و نعمتی رفتند که در آن به رفاه‌زدگی و سرمستی افتاده بودند، و گنهکار بودند)، بیانگر حالِ بازماندگان پس از استثناست که اکثریت آنان را تشکیل می‌دادند؛ خداوند آنان را با عنوان ستمکاران شناسانده و بیان فرموده که آنان از لذت‌های دنیایی که در آن غرقِ در خوش‌گذرانی شده بودند پیروی کردند و تبهکار بودند.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱۱۶ و ۱۱۸ با هم

و از این استثنا و این گروهِ باقی‌مانده که وضعیتشان بیان شد، تقسیم مردم به دو دسته حاصل آمده است: دو دستهٔ متفاوت: نجات‌یافتگان با رهایی‌بخشیِ خدا، و مجرمانِ تبهکار؛ و به همین سبب، به دنبال آن فرمود: « وَ لَوْ شٰاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النّٰاسَ أُمَّهً وٰاحِدَهً وَ لاٰ يَزٰالُونَ مُخْتَلِفِينَ إِلاّٰ مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ » (و اگر پروردگارت می‌خواست، قطعاً مردم را امتی یگانه قرار می‌داد، ولی پیوسته در اختلاف‌اند، مگر کسی که پروردگارت به او رحم کند).