تفسیر آیهٔ ۷ سورهٔ زلزال

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۷ و ۸ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقٰالَ ذَرَّهٍ خَيْراً يَرَهُ وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقٰالَ ذَرَّهٍ شَرًّا يَرَهُ » (پس هر کس هم‌وزن ذره‌ای کار خیر انجام دهد، آن را می‌بیند و هر کس هم‌وزن ذره‌ای کار بد انجام دهد، آن را می‌بیند). «مثقال» چیزی است که سنگینی‌ها را با آن وزن می‌کنند (معیار سنجش وزن)، و «ذره» همان غبار ریزی است که در تابش نور خورشید دیده می‌شود، و به مورچه‌های بسیار ریز نیز گفته می‌شود.

این آیه نتیجه‌گیری از مطلب پیشین درباره نشان دادن اعمال به انسان‌هاست. در این آیه تأکید روشنی وجود دارد بر اینکه هیچ عملی از نشان داده شدن استثنا نمی‌شود؛ چه کار نیک باشد و چه بد، بزرگ باشد یا کوچک، حتی اگر به اندازه سنگینی ذره‌ای از خیر یا شر باشد. همچنین بیان حال انجام‌دهندهٔ کار نیک و کار بد در دو جملهٔ مستقل و جداگانه، با هدف ارائهٔ یک ضابطه و پایه‌گذاری یک قاعدهٔ کلی آمده است.

میان عمومیت و شمولِ این دو آیه و آیاتی که بر باطل شدن و نابودی پاداش کردارها (حبط اعمال) دلالت دارند، هیچ ناسازگاری و منافاتی نیست؛ همچنین با آیاتی که بر انتقال کارهای نیک و بد از فردی به فرد دیگر دلالت می‌کنند (مانند انتقال حسناتِ قاتل به مقتول و سیئاتِ مقتول به قاتل)، و آیاتی که بر تبدیل گناهان به حسنات دربارهٔ برخی از توبه‌کنندگان دلالت دارند، و موارد دیگری از این دست که در جلد دوم کتاب در بحث اعمال و نیز در تفسیر آیهٔ «لِيَمِيزَ اللّٰهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ» (تا خدا ناپاک را از پاک جدا سازد؛ انفال: ۳۷) به آن‌ها اشاره شد.

این بدان جهت است که آیات یادشده بر این دو آیه حاکم هستند (دایره شمول و موضوع آن‌ها را تبیین می‌کنند)؛ زیرا کسی که کار نیکش تباه و حبط شده، در حکم کسی است که کار خیری انجام نداده است، پس دیگر کار نیکی برای او نمانده تا آن را ببیند؛ و دیگر موارد نیز به همین قیاس است؛ پس این نکته را دریاب.

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۷ و ۸ با هم

و در همان کتاب، حسین بن سفیان در مسند خود و ابونعیم در «حلیة الأولیاء» از شداد بن اوس روایت کرده‌اند که گفت:

از پیامبر خدا (ص) شنیدم که می‌فرمود:

ای مردم! همانا دنیا کالایی نقد و گذراست که نیکوکار و بدکار هر دو از آن بهره می‌برند، و آخرت وعده‌ای راستین است که پادشاهی مقتدر در آن داوری می‌کند؛ در آنجا حق را پایدار می‌سازد و باطل را از میان می‌برد.

ای مردم! از فرزندان آخرت باشید و از فرزندان دنیا نباشید، چرا که هر فرزندی از مادرش پیروی می‌کند. عمل کنید در حالی که از خدا پروا دارید، و بدانید که شما بر اعمالتان عرضه خواهید شد و بی‌تردید خدا را دیدار خواهید کرد؛ پس «هر کس هم‌وزن ذره‌ای کار خیر انجام دهد، آن را می‌بیند و هر کس هم‌وزن ذره‌ای کار بد انجام دهد، آن را می‌بیند».

و در همان کتاب، در روایت ابوالجارود از امام باقر (علیه‌السلام) دربارهٔ سخن خداوند: « فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقٰالَ ذَرَّهٍ خَيْراً يَرَهُ » (پس هر کس هم‌وزن ذره‌ای نیکی کند، آن را خواهد دید) آمده است که فرمود: اگر از دوزخیان باشد و در دنیا به اندازهٔ ذره‌ای کار خیر انجام داده باشد، [ظاهراً: آن کار] در روز قیامت برایش مایهٔ حسرت خواهد بود، اگر کارش برای غیر خدا بوده باشد. و دربارهٔ « وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقٰالَ ذَرَّهٍ شَرًّا يَرَهُ » (و هر کس هم‌وزن ذره‌ای بدی کند، آن را خواهد دید) فرمود: اگر از بهشتیان باشد، آن بدی را در روز قیامت می‌بیند و سپس بر او بخشیده می‌شود.