تفسیر آیهٔ ۳ سورهٔ قدر

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « لَيْلَهُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ » (شب قدر بهتر از هزار ماه است). این کلام بیانی اجمالی است برای همان شأن و شکوهِ این شب که در جملهٔ « وَ مٰا أَدْرٰاكَ مٰا لَيْلَهُ الْقَدْرِ » به آن اشاره شده بود.

مراد از بهتر بودنِ آن شب از هزار ماه، برتریِ آن از جهت فضیلتِ عبادت است—بر پایه‌ای که مفسران معنا کرده‌اند—و همین معنا با هدفِ قرآن و عنایتِ آن به نزدیک ساختن مردم به خداوند سازگارتر است؛ بنابراین، زنده‌داشتنِ این شب با عبادت، بهتر از عبادتِ هزار ماه است. همچنین می‌توان این معنا را از مبارک بودنی دریافت که در سورهٔ دخان در فرمودهٔ او آمده است: « إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِي لَيْلَهٍ مُبٰارَكَهٍ » (ما آن را در شبی پربرکت نازل کردیم). البته معنای دیگری نیز در این باره هست که به خواست خدا در بحث رواییِ آینده خواهد آمد.

« لَيْلَهُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ » (شب قدر از هزار ماه بهتر است).

بحث روایی

در کتاب «کافی» به سند خود از ابن‌ابی‌عمیر از چند تن نقل شده است که یکی از یاران ما — و گمان نمی‌کنم جز سعید سمّان بوده باشد — به امام صادق (ع) عرض کرد: چگونه شب قدر بهتر از هزار ماه است؟ امام فرمودند: «العمل فيها خير من العمل في ألف شهر-ليس فيها ليلة القدر» (عمل در آن شب، بهتر از عمل در هزار ماهی است که در آن‌ها شب قدر نباشد).

حمران می‌گوید: عرض کردم: مقصود از « لَيْلَهُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ » (قدر: ۳: شب قدر بهتر از هزار ماه است) چیست؟ امام فرمودند: «و العمل الصالح فيها من الصلاة و الزكاة-و أنواع الخير خير من العمل في ألف شهر-ليس فيها ليلة القدر،و لو لا ما يضاعف الله تبارك و تعالى للمؤمنين ما بلغوا-و لكن الله يضاعف لهم الحسنات» (و کار شایسته در آن شب، از نماز و زکات و انواع نیکی‌ها، برتر از عمل در هزار ماهی است که در آن‌ها شب قدر نباشد؛ و اگر نبود پاداش‌های چندبرابری که خدای تبارک و تعالی به مؤمنان می‌بخشد، به جایی نمی‌رسیدند، اما خداوند کارهای نیک را برای آنان چند برابر می‌کند).

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱، ۳ و ۴ با هم

افزون بر اینکه تعبیر « يُفْرَقُ » (جدا و مشخص می‌شود) که فعل مضارع است، بر استمرار و تداوم دلالت دارد، و عباراتی چون « خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ » (از هزار ماه بهتر است) و « تَنَزَّلُ الْمَلاٰئِكَهُ » (فرشتگان فرود می‌آیند) نیز مؤیّد همین معناست.

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱ تا ۵ با هم

در تفسیر «البرهان» از شیخ طوسی از ابوذر روایت شده است که گفت: «قلت يا رسول الله القدر شيء يكون على عهد الأنبياء- ينزل عليهم فيها الأمر فإذا مضوا رفعت؟ قال:»؛ گفتم: ای پیامبر خدا، آیا [شب] قدر چیزی است که در زمان پیامبران وجود دارد و در آن امر [الهی] بر آنان فرود می‌آید، و چون از دنیا بروند برچیده می‌شود؟ ادامه در متن کامل

«لا بل هي إلى يوم القيامة.»؛ «نه، بلکه آن تا روز قیامت برقرار است.» ادامه در متن کامل

می‌گویم: به همین معنا روایات متعددی از طرق اهل‌سنت نیز نقل شده است. ادامه در متن کامل

و در «مجمع‌البیان» از حماد بن عثمان از حسان بن ابی‌علی روایت شده است که گفت: «سألت أبا عبد الله(ع) عن ليلة القدر- قال: اطلبها في تسع عشرة- و إحدى و عشرين و ثلاث و عشرين.»؛ از امام صادق(ع) دربارهٔ شب قدر پرسیدم، فرمود: «آن را در شب نوزدهم، بیست‌ویکم و بیست‌وسوم بجوی.» ادامه در متن کامل

می‌گویم: به این معنا روایات دیگری نیز وجود دارد؛ و در برخی اخبار میان دو شبِ بیست‌ویکم و بیست‌وسوم مردد است، مانند روایت عیاشی از عبدالواحد از امام باقر(ع). ادامه در متن کامل

و در همان کتاب، همچنین در روایت عبدالله بن بکیر از زراره از یکی از دو امام [باقر یا صادق](ع) آمده است که فرمود: «ليلة ثلاث و عشرين هي ليلة الجهني، و حديثه أنه قال لرسول الله ص. إن منزلي نائي عن المدينة فمرني بليلة أدخل فيها- فأمره بليلة ثلاث و عشرين.»؛ «شب بیست‌وسوم همان شب جُهَنی است»؛ و حدیث او این است که به پیامبر خدا(ص) گفت: خانهٔ من از مدینه دور است، پس مرا به شبی فرمان بده تا [به مدینه] بیایم؛ پس پیامبر او را به شب بیست‌وسوم فرمان داد. ادامه در متن کامل

می‌گویم: حدیث جُهَنی—که نامش عبدالله بن اُنَیس انصاری است—از طرق اهل‌سنت نیز روایت شده و در کتاب «الدر المنثور» از مالک و بیهقی نقل شده است. ادامه در متن کامل

و در «کافی» به اسناد خود از زراره نقل شده است که گفت: امام صادق(ع) فرمود: «التقدير في تسع عشرة، و الإبرام في ليلة إحدى و عشرين، و الإمضاء في ليلة ثلاث و عشرين.»؛ «مقدّرات در شب نوزدهم رقم می‌خورد، در شب بیست‌ویکم حتمی و استوار می‌شود، و در شب بیست‌وسوم امضا و نهایی می‌گردد.» ادامه در متن کامل

می‌گویم: به این معنا روایات دیگری نیز وارد شده است. ادامه در متن کامل

بنابراین اخبار اهل‌بیت(ع) متفق است بر این‌که شب قدر باقی است و هر سال تکرار می‌شود، و این‌که شبی از شب‌های ماه رمضان است، و نیز یکی از این سه شب می‌باشد. ادامه در متن کامل

اما از طریق اهل‌سنت، روایات به گونه‌ای شگفت دچار اختلاف شده است که شمارش آن نزدیک به ناممکن است؛ و آنچه نزد آنان شهرت دارد این است که شب قدر، شب بیست‌وهفتم است که قرآن در آن فرود آمده است؛ و هر کس در پی دست‌یابی به آن‌ها باشد، باید به کتاب «الدر المنثور» و دیگر جوامعِ حدیثی مراجعه کند. ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۱ و ۳ با هم

و نیز روایتی به همین مضمون از سوی ترمذی، ابن‌جریر، طبرانی، ابن‌مردویه و بیهقی از امام حسن بن علی (ع) روایت شده است. همچنین در این باره، روایات فراوانی از طرق شیعه از امامان اهل‌بیت (ع) نقل شده است که در آن‌ها آمده است: خدای متعال با بخشیدن شب قدر به پیامبر خود (ص)، ایشان را دلداری داد و آن را بهتر از هزار ماه قرار داد، که همان مدت حکومت بنی‌امیه است.

تفسیر آیه‌های ۱ تا ۵ با هم

می‌گویم: روایت‌ها دربارهٔ شب قدر و فضیلت آن بسیار فراوان است، و در برخی از آن‌ها نشانه‌هایی برای این شب ذکر شده است که نه همیشگی‌اند و نه غالب (بیشتر اوقات رخ نمی‌دهند)؛ مانند طلوع خورشید در بامدادِ آن بدون این‌که پرتوی خیره‌کننده داشته باشد، و معتدل بودن هوا در آن شب، که ما از آوردن آن‌ها چشم‌پوشی کردیم. ادامه در متن کامل