تفسیر آیهٔ ۸ سورهٔ تین

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

و سخن خداوند که می‌فرماید: « أَ لَيْسَ اللّٰهُ بِأَحْكَمِ الْحٰاكِمِينَ » (آیا خداوند بهترین و استوارترین داوران نیست؟)، استفهام تقریری (پرسش برای اقرار گرفتن) است. «أَحْكَمِ الْحَاكِمِينَ» بودنِ خدای متعال به این معناست که او از حیث استواریِ حکم، حقانیت و نفوذِ آن، فراتر از هر حاکم و داوری است و حکمش بدون هیچ‌گونه تزلزل، سستی و بطلانی اجرا می‌شود؛ ازاین‌رو، خدای متعال در آفرینش و تدبیرِ خویش بر اساس همان چیزی حکم می‌کند که از نظر استواری، زیبایی و نفوذ، در حکمت لازم است دربارهٔ انسان‌ها حکم شود. حال اگر خدای متعال برترینِ داوران و حاکمان است و انسان‌ها نیز از نظر باور و عمل دو گروهِ کاملاً متفاوتند، بر پایهٔ حکمت واجب و لازم است که در زندگی جاودانه‌شان، یعنی همان رستاخیز، با پاداش و کیفر میان آنان تفاوت و تمایز بگذارد.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۷ و ۸ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « فَمٰا يُكَذِّبُكَ بَعْدُ بِالدِّينِ أَ لَيْسَ اللّٰهُ بِأَحْكَمِ الْحٰاكِمِينَ ». خطاب در این آیه به جنس انسان است، و برخی گفته‌اند خطاب به پیامبر (ص) است در حالی که مراد دیگران‌اند. کلمهٔ «ما» در «فَمَا»، استفهام توبیخی (پرسش سرزنش‌آمیز) است و « بِالدِّينِ » متعلق به «يُكَذِّبُكَ» می‌باشد و «دین» به معنای جزا و پاداش است. معنای آیه—بنا بر آنچه گفته‌اند—چنین است: چه چیزی تو را پس از این به تکذیبِ پاداش و جزای روز قیامت وامی‌دارد، با آنکه ما انسان را به دو گروه تقسیم کردیم؛ گروهی که به پست‌ترینِ فرودستان بازگردانده شده‌اند و گروهی که پاداشی بی‌پایان دارند؟

بنابراین، نتیجه‌گیری در آیهٔ « فَمٰا يُكَذِّبُكَ بَعْدُ بِالدِّينِ »، از قبیل استخراج نتیجه از دلیل و برهان است، و آیهٔ « أَ لَيْسَ اللّٰهُ بِأَحْكَمِ الْحٰاكِمِينَ » کامل‌کنندهٔ برهانِ یادشده با چیزی است که درستی و تمامیتِ دلیل بر آن متوقف است.

تفسیر آیه‌های ۴ تا ۸ با هم

خلاصهٔ سخن این است که وقتی انسان‌ها در بهترین ساختار آفریده شدند و سپس اختلاف پیدا کردند؛ یعنی گروهی از آن ساختارِ نیکو بیرون آمدند و به پست‌ترینِ فرودستان سقوط کردند، و گروهی دیگر در همان ساختار نیکو و بر فطرت نخستین خود باقی ماندند، و از سویی خدای تدبیرکنندهٔ امورشان «أحکم الحاکمین» (استوارترین و داناترینِ داوران) است و حکمت الهی اقتضا می‌کند که این دو گروه در پاداش و کیفر یکسان نباشند، بی‌گمان روزی خواهد بود که هر گروهی در آن به سزای کردار خود می‌رسد و هیچ مجوزی برای تکذیب و انکار آن وجود ندارد. ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۷ و ۸ با هم

ازاین‌رو، این آیات—همان‌گونه که ملاحظه می‌کنید—در معنای سخن خدای متعال است که می‌فرماید: «أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجّٰارِ» (ص: ۲۸: «آیا کسانی را که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند مانند مفسدان در زمین قرار می‌دهیم، یا پرهیزگاران را مانند بدکاران می‌گردانیم؟»)، و این کلام الهی: «أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئٰاتِ أَنْ نَجْعَلَهُمْ كَالَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ سَوٰاءً مَحْيٰاهُمْ وَ مَمٰاتُهُمْ سٰاءَ مٰا يَحْكُمُونَ» (جاثیه: ۲۱: «آیا کسانی که مرتکب بدی‌ها شده‌اند پنداشته‌اند که آنان را مانند کسانی قرار می‌دهیم که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند، به گونه‌ای که زندگی و مرگشان یکسان باشد؟ چه بد داوری می‌کنند!»).

برخی از کسانی که خطاب در آیهٔ « فَمٰا يُكَذِّبُكَ » را متوجه پیامبر (ص) دانسته‌اند، «ما» را به معنای «مَن» (چه کسی) و «حُکم» را به معنای «قضا» (داوری و حکم کردن) گرفته‌اند. بر پایهٔ این دیدگاه، معنای آیه چنین می‌شود: وقتی انسان‌ها با یکدیگر متفاوتند و لازمهٔ این امر، تفاوت پاداش و کیفر آنان در روزی است که برای جزا معین شده، پس چه کسی تو را در مورد روز جزا به دروغگویی نسبت می‌دهد؟ آیا خداوند عادلانه‌ترین و برترینِ داوران نیست؟ پس او میان تو و تکذیب‌کنندگانت دربارهٔ دین و روز جزا داوری خواهد کرد.

و تو خود به روشنی آگاهی که در این توجیه، تکلّف و زحمتی بی‌دلیل وجود دارد.