تفسیر آیهٔ ۱۵ سورهٔ لیل

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

مراد از «الْأَشْقَى» (نگون‌بخت‌ترین)، مطلقِ فرد کافری است که با تکذیب و روی‌گردانی کفر می‌ورزد؛ چراکه او از دیگر کسانی که در دنیای خود دچار شقاوت و بدبختی شده‌اند، نگون‌بخت‌تر است. کسی که در بدن خود دچار بلا شود بدبخت است، و کسی که برای نمونه در مال یا فرزندش آسیبی ببیند بدبخت است، و کسی که در کار آخرتش زیان کند بدبخت است؛ اما کسی که در امر آخرت شقی و بدبخت باشد، از دیگران نگون‌بخت‌تر است؛ زیرا تیره‌بختی او جاودانی است و امیدی به رهایی از آن نیست، به خلاف بدبختی در یکی از امور دنیا که ناگزیر پایان‌یافتنی است و امید می‌رود به‌زودی برطرف شود.

مراد از «صِلِيّ» آتش، همراهی پیوسته و ملازم بودن با آن است که معنای جاودانگی (خلود) را می‌رساند؛ و این همان کیفری است که خداوند دربارهٔ کافر حتمی شمرده است. خدای متعال می‌فرماید: «وَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ كَذَّبُوا بِآيٰاتِنٰا أُولٰئِكَ أَصْحٰابُ النّٰارِ هُمْ فِيهٰا خٰالِدُونَ» (بقره: ۳۹: و کسانی که کفر ورزیدند و نشانه‌های ما را دروغ انگاشتند، اهل آتش‌اند و در آن جاودانه‌اند).

با این بیان، این اشکال برطرف می‌شود که گفته‌اند: آیهٔ « لاٰ يَصْلاٰهٰا إِلاَّ الْأَشْقَي » با توجه به اقتضای حصر در کلام، عذاب آتش را از مؤمنان گناهکار نفی می‌کند؛ وجه پاسخ این است که آیه تنها خلود (ماندن همیشگی) در آتش را از غیر کافر نفی می‌کند، نه اصلِ ورود به آن را.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱۴ تا ۱۶ با هم

خدای متعال می‌فرماید: «فَأَنْذَرْتُكُمْ نٰاراً تَلَظّٰي لاٰ يَصْلاٰهٰا إِلاَّ الْأَشْقَي الَّذِي كَذَّبَ وَ تَوَلّٰي » (پس شما را از آتشی که زبانه می‌کشد بیم دادم؛ آتشی که جز نگون‌بخت‌ترین [مردم] به آن درنمی‌آید و در آن نمی‌سوزد؛ همان کس که [حق را] دروغ شمرد و [از آن] روی گرداند)؛ این کلام نتیجه‌گیری از سخنان پیشین است؛ یعنی هنگامی که هدایت بر عهدهٔ ماست، پس شما را از آتش دوزخ بیم دادم. با همین بیان، آنچه در عبارت زیر آمده روشن و توجیه می‌شود:

تفسیر آیه‌های ۱۵ و ۱۶ با هم

بنابراین، مراد از «الْأَشْقَى»، همان کافری است که دعوت حق را تکذیب می‌کند و از آن روی برمی‌تابد؛ چنان‌که توصیف او در عبارت « اَلَّذِي كَذَّبَ وَ تَوَلّٰي » (همان کس که دروغ انگاشت و روی برتافت) بر آن دلالت دارد و مطلق بودن هشدار نیز مؤید آن است. اما «الأشقی» به معنای بدبخت‌ترینِ همهٔ مردم، مفهومی است که سیاق کلام به‌هیچ‌روی با آن سازگاری ندارد.

تفسیر آیه‌های ۱۴ تا ۱۷ با هم

اما اینکه طرف مقایسه (مُفَضَّلٌ‌عَلَیه) را به طور مطلق همهٔ مردم، اعم از بدکار و نیکوکار بدانیم ــ که لازمه‌اش این است که فردِ برتر (أتقَی) فقط به یک شخص در کل تاریخ یا یک فرد در هر عصر منحصر باشد و معنا این شود که: «تنها کسی از آتش دور می‌شود که از همهٔ مردم باتقواتر باشد»، و نظیر آن در آیهٔ مقابل این شود که: «تنها… ادامه در متن کامل