تفسیر آیهٔ ۶۹ سورهٔ توبه

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ كٰانُوا أَشَدَّ مِنْكُمْ قُوَّهً وَ أَكْثَرَ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاٰقِهِمْ » (مانند کسانی که پیش از شما بودند؛ آنان از شما نیرومندتر و مال و فرزندشان بیش‌تر بود، پس از نصیب خود بهره‌مند شدند...) تا آخر آیه. راغب گفته است: «خَلاق» آن فضیلتی است که انسان با خُلق و خوی خویش به دست می‌آورد؛ چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: « وَ مٰا لَهُ فِي الْآخِرَهِ مِنْ خَلاٰقٍ » (و او را در آخرت هیچ بهره‌ای نیست). پایان کلام راغب. اما دیگران آن را به معنای مطلقِ سهم و نصیب تفسیر کرده‌اند.

و این آیه ادامهٔ همان خطاب به منافقان است که در سخن خدا آمده بود: « لاٰ تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمٰانِكُمْ » (عذر نیاورید، بی‌گمان پس از ایمانتان کافر شدید).

آیه در سیاقی یکپارچه و پیوسته قرار دارد؛ و در آن، حال و روز منافقان به وضعیت کافران و منافقانِ پیش از آنان تشبیه شده و با آنان سنجیده شده است، تا شاهدی باشد بر آنچه پیش‌تر گفته شد: مردان منافق و زنان منافق از یکدیگرند، و همگی آنان و کافران سرشتی یکسان دارند در روی‌گردانی از یاد خدا، روآوردن به بهره‌مندی از جلوه‌های ناپایدار دنیا چون مال و فرزند، فرورفتن در [یاوه‌گویی دربارهٔ] آیات خدا، و سرانجام تباهیِ اعمالشان در دنیا و آخرت و زیان‌کاری.

معنای آیه — و خدا داناتر است — چنین است: شما نیز مانند گذشتگانِ خویش هستید؛ آنان نیز نیرو، اموال و فرزندانی داشتند، بلکه در این امور بسیار نیرومندتر و فزون‌تر از شما بودند، و از سهم و نصیبِ خود بهره بردند. از این شباهت چنین برمی‌آید که شما نیز همان‌گونه که آنان بهره بردند، بهره‌مند شدید و چنان‌که آنان [در باطل] فرورفتند، شما نیز فرورفتید؛ اعمالِ آنان در دنیا و آخرت تباه شد و همان‌ها زیان‌کارانند، و شما نیز در تباهیِ اعمال و زیان‌کاری همانند آنان هستید، و از همین رو به شما وعدهٔ آتش جاودان داده و لعنتتان کرده است.

اینکه یادآوری شد گذشتگان نیرومندتر بودند و مال و فرزندِ بیش‌تری داشتند، برای اشاره به این نکته است که آنان با آن همه توانایی نتوانستند خدا را ناتوان سازند (از عذابش بگریزند)، و آن امکانات نیز گزندِ تباهیِ اعمال و زیان‌کاری را از آنان بازنداشت؛ پس چگونه شما در امان بمانید، در حالی که نیروی کم‌تری دارید و اموال و فرزندانتان نیز اندک‌تر است؟!

بحث روایی

و در کتاب «الدر المنثور»، ابن‌جریر، ابن‌منذر، ابن‌ابی‌حاتم و ابوالشیخ از ابن‌عباس روایت کرده‌اند که گفت: چقدر امشب به دیشب شباهت دارد! « كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ كٰانُوا أَشَدَّ مِنْكُمْ قُوَّهً -إلي قوله- وَ خُضْتُمْ كَالَّذِي خٰاضُوا » (همچون کسانی که پیش از شما بودند، آنان نیرومندتر از شما بودند... تا آنجا که می‌فرماید: و شما نیز [در باطل] فرورفتید همان گونه که آنان فرورفتند [توبه: ۶۹])؛ اینان بنی‌اسرائیل‌اند که ما به آنان شبیه شده‌ایم. سوگند به آنکه جانم در دست اوست، قطعاً از آنان پیروی خواهید کرد، تا آنجا که اگر مردی [از آنان] وارد لانهٔ سوسماری شده باشد، شما نیز وارد آن خواهید شد!

می‌گویم: این روایت را در مجمع‌البیان نیز از او نقل کرده است.

و در مجمع‌البیان از تفسیر ثعلبی، از ابوهریره، از ابوسعید خُدری، از پیامبر (ص) روایت شده که فرمود: «قطعاً همان راهی را در پیش خواهید گرفت که امت‌های پیش از شما رفتند؛ ذراع به ذراع (ذرع به ذرع)، وجب به وجب و قامت به قامت (باع: به اندازهٔ گشودگیِ دو دست)، تا آنجا که اگر فردی از آنان وارد لانهٔ سوسماری شده باشد، شما نیز وارد آن خواهید شد!» گفتند: ای پیامبر خدا، همان‌گونه که فارس، روم و اهل کتاب رفتار کردند؟ فرمود: «مگر مردم جز آنان هستند؟!»

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۶۴ تا ۷۴ با هم

می‌گویم: آنچه آن مرحوم (طبرسی) از روایات گردآوری و گزینش کرده است، در کتاب‌های تفسیر روایی و مجموعه‌های حدیثی هر دو مذهب روایت شده است؛ البته روایات دیگری نیز وجود دارد که ایشان آن‌ها را واگذاشته است و سزاوارتر هم همین بود که وانهاده شوند؛ ما نیز مانند او بیشترِ آن‌ها را واگذاشتیم. ادامه در متن کامل

اما دیگر روایاتی که وارد شده است، تنها روایاتی‌اند دربردارنده داستان‌ها و وقایع پراکنده‌ای که حتی اگر درست و ثابت هم باشند، نهایتاً از داستان‌های منافقان به شمار می‌آیند، بدون آنکه ارتباطی با این آیات داشته باشند؛ در حالی که این آیات، چنان‌که در بیان پیشین دانستی، یازده آیه‌اند که به یکدیگر پیوسته‌اند و برای هدفی یگانه پیاپی آمده‌اند. ادامه در متن کامل

این چکیده‌ای از آن چیزی است که از لابلای آیات نمایان می‌شود، و از میان روایات، در مجموع تنها با روایاتی سازگاری دارد که داستان عقبه را دربردارند، نه با دیگر روایات. ادامه در متن کامل

و هیچ توجیهی برای استناد به آن روایات در تفسیر آیات نیست، مگر بر پایه روش کسانی که روایات را بر اساس مضمونشان بر آیات حاکم می‌کنند، چه الفاظ آیات بر آن گواهی دهد و چه ندهد؛ گذشته از آنکه در خودِ این روایات نیز اختلافی فاحش وجود دارد که مایه بدگمانی به آن‌ها می‌شود، چنان‌که برای هر کس به آن‌ها رجوع کند آشکار است. ادامه در متن کامل

افزون بر اینکه در این روایات اشکال و جای نقد دیگری نیز هست، و آن این است که ظاهرشان نشان می‌دهد آیات تکه‌تکه و از یکدیگر گسسته‌اند و هر بخشی به سببی دیگر نازل شده و هدف دیگری را پی می‌گیرد؛ در حالی که دانستی این آیات سیاقی یگانه و پیوسته دارند که شأن آن جز پی‌گرفتن هدفی واحد نیست. ادامه در متن کامل