تفسیر آیهٔ ۳۹ سورهٔ توبه

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « إِلاّٰ تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذٰاباً أَلِيماً وَ يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ » (توبه: ۳۹) تا آخر آیه؛ یعنی: «اگر [به سوی جهاد] رهسپار نشوید، شما را با عذابی دردناک مجازات می‌کند و گروهی دیگر را به جای شما می‌نشاند». عذابی که در این آیه به آن هشدار داده شده مطلق است و قیدی ندارد؛ از این رو دلیلی ندارد که آن را فقط به عذاب آخرت منحصر کنیم، بلکه بر همان اطلاق و گستردگیِ خود باقی است. چه بسا سیاق آیه نیز تأیید کند که مقصود، عذاب دنیا، یا هر دو عذاب دنیا و آخرت با هم است.

و اینکه فرمود: « يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ » [گروهی جز شما را جانشینتان می‌سازد] یعنی گروهی دیگر را به جای شما می‌آورد که هرگاه به آنان گفته شود: «به جهاد رهسپار شوید»، در اطاعت از فرمان‌های خدا و کوچ کردن در راه او سستی و سنگینی نشان نمی‌دهند؛ و دلیل بر این معنا، نشانه و حال‌وهوای سخن (قرینهٔ مقام) است.

و اینکه فرمود: « وَ لاٰ تَضُرُّوهُ شَيْئاً » [و هیچ زیانی به او نمی‌رسانید] اشاره به ناچیزی و بی‌ارزشیِ کار آنان در پیشگاه خدای پاک و منزه است اگر بخواهد آنان را از میان بردارد و دیگرانی را بیاورد؛ چرا که خداوند هیچ سودی از آنان نمی‌برد، بلکه سودِ اعمالشان به خودشان می‌رسد و زیانِ سرپیچی‌شان نیز متوجه خود آنان است. و این سخن که:

« وَ اللّٰهُ عَليٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ » (توبه: ۳۹) [و خدا بر هر چیزی تواناست]، دلیل و علتی برای این سخن است که فرمود: « يُعَذِّبْكُمْ عَذٰاباً أَلِيماً وَ يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ » [شما را با عذابی دردناک مجازات می‌کند و گروهی دیگر را جانشین شما می‌سازد].