تفسیر آیهٔ ۳ سورهٔ توبه

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «وَ أَذٰانٌ مِنَ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ إِلَى النّٰاسِ يَوْمَ الْحَجِّ الْأَكْبَرِ أَنَّ اللّٰهَ بَرِيءٌ» (و این اعلامی است از جانب خدا و پیامبرش به مردم در روز حج اکبر، مبنی بر اینکه خدا بیزار است). «مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَ رَسُولُهُ» (از مشرکان، و پیامبر او نیز [از آنان بیزار است]).

«اذان» به معنای اعلام و باخبر ساختن است. این آیه تکرار سخن پیشین خدای متعال یعنی « بَرٰاءَهٌ مِنَ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ » (بیزاری از جانب خدا و پیامبرش) نیست؛ زیرا گرچه هر دو جمله به یک معنا یعنی بیزاری از مشرکان بازمی‌گردند، امّا آیهٔ نخست، اعلام بیزاری و ابلاغ آن به خودِ مشرکان است، به دلیل سخن خدا در پایان آیه که فرمود: « إِلَي الَّذِينَ عٰاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ » (به کسانی از مشرکان که با آنان پیمان بسته‌اید). بر خلاف آیهٔ دوم که در آن، روی سخن با همهٔ مردم است تا از بیزاری خدا و پیامبرش از مشرکان آگاه شوند، و برای اجرای فرمان خدا دربارهٔ آنان پس از سپری‌شدن ماه‌های حرام آماده گردند؛ به دلیل اینکه فرمود: «إِلَى النّٰاسِ» (به مردم) و در پی آن نتیجه گرفت: « فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ » (پس چون ماه‌های حرام پایان یافت، مشرکان را هر جا یافتید بکشید) تا پایان آیه.

مفسران در تعیین مراد از «روز حج اکبر» اختلاف‌نظر دارند و چند دیدگاه مطرح کرده‌اند:

نخست اینکه: مراد، روز نَحْر (عید قربان) از سال نهم هجری است؛ زیرا روزی بود که مسلمانان و مشرکان در آن گرد آمدند و پس از آن سال، دیگر هیچ مشرکی حج نگزارد. این نظر با احادیث روایت‌شده از امامان اهل‌بیت (ع) تأیید می‌شود و با اعلام بیزاری نیز سازگارتر است؛ اعتبار عقلانی نیز با آن همراهی می‌کند، زیرا بزرگ‌ترین روزی بود که همهٔ حاجیان، چه مسلمان و چه مشرک، در مِنا گرد هم آمدند. از طریق اهل‌سنت نیز روایاتی به همین معنا وارد شده است، جز اینکه مضمون بیشترِ آن‌ها این است که «حج اکبر» نام روز نحر است؛ بنابراین، طبق این برداشت، این نام‌گذاری هر سال تکرار می‌شود، در حالی که چنین نام‌گذاری ثابتی از طریق نقل به اثبات نرسیده است.

دوم اینکه: مراد، روز عرفه است؛ زیرا وقوف در آن انجام می‌گیرد، و «حج اصغر» آن است که وقوف ندارد، یعنی همان عمره است. امّا این صرفاً یک استحسان (سلیقه‌گراییِ ذوقی) است که دلیلی بر آن نیست و راهی برای اثبات درستی‌اش وجود ندارد.

سوم اینکه: مراد، روز دوم عید قربان (یازدهم ذی‌حجه) است؛ زیرا امام در آن روز خطبه می‌خواند؛ و نادرستیِ این وجه آشکار است.

چهارم اینکه: مراد، همهٔ روزهای حج است؛ همان‌طور که گفته می‌شود: «يوم الجمل» (روز نبرد جمل)، «يوم صفين» (روز نبرد صفین) و «يوم بغاث» (روز جنگ بُعاث) و منظور از روز، روزگار و برههٔ زمانی است. این سخن به‌طور کامل در برابر دیگر اقوال قرار نمی‌گیرد؛ چراکه تنها بیان می‌کند مراد از «روز»، سراسرِ روزهای حج است، امّا دربارهٔ دلیلِ نام‌گذاری این حج به «حج اکبر»، می‌توان آن را با برخی از آنچه در دیدگاه‌های گذشته آمده—چنان‌که در دیدگاه نخست—توجیه کرد.

به هر حال، سنجش عقلانی با این سخن سازگار نیست؛ زیرا وجود روزی در میان روزهای حج که همهٔ حاجیان در آن گرد می‌آیند و اعلام برائت در آن به کامل‌ترین شیوه ممکن می‌شود — مانند روز عید قربان — تعبیر « يَوْمَ الْحَجِّ الْأَكْبَرِ » را به خود اختصاص می‌دهد و مانع از آن می‌گردد که این تعبیر دیگر روزهای حج را که مردم در آن‌ها چنان اجتماعی ندارند، دربر گیرد.

سپس خدای سبحان دوباره روی سخن را به مشرکان برگرداند و به یادشان آورد که نمی‌توانند خدا را به ستوه آورند و ناتوان سازند، تا به سرانجام کار خویش آگاه باشند؛ همان‌گونه که در آیهٔ پیش نیز با این سخن به آنان یادآوری کرد: « وَ اعْلَمُوا أَنَّكُمْ غَيْرُ مُعْجِزِي اللّٰهِ وَ أَنَّ اللّٰهَ مُخْزِي الْكٰافِرِينَ » (و بدانید که شما ناتوان‌کنندهٔ خدا نیستید و خدا رسواکنندهٔ کافران است). جز اینکه در این آیه، عبارتِ « فَإِنْ تُبْتُمْ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ » (پس اگر توبه کنید برای شما بهتر است) را افزود تا تصریحی باشد بر آنچه در آیهٔ پیش بدان اشاره فرموده بود؛ زیرا یادآوری این حقیقت که آنان عاجزکنندهٔ خدا نیستند، در جایگاه اندرز و خیرخواهی برای آنان بود تا مبادا با برگزیدنِ ماندن بر شرک و سرپیچی از ورود به آیین توحید، خود را به دست خویشتن به هلاکت بیفکنند. بنابراین در این تردید (میان توبه و روی‌گردانی)، هم هشدار نهفته است و هم خیرخواهی و موعظه.

سپس خدای سبحان به پیامبر خویش روی آورد و به او خطاب فرمود که کافران را به عذابی دردناک خبر دهد، پس فرمود:

« وَ بَشِّرِ الَّذِينَ كَفَرُوا بِعَذٰابٍ أَلِيمٍ » (و کسانی را که کفر ورزیدند به عذابی دردناک مژده ده). دلیل تغییر جهت سخن (التفات) در جملهٔ « فَإِنْ تُبْتُمْ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ » تا آخر آیه، همان نکته‌ای است که پیش‌تر دربارهٔ آیهٔ « فَسِيحُوا فِي الْأَرْضِ » گذشت؛ و دلیل التفات در سخن دیگرش:

« وَ بَشِّرِ الَّذِينَ كَفَرُوا » تا پایان، آن است که این سخن پیامی است که جز با روی‌آوردن به پیامبر (ص) و خطاب به ایشان به انجام نمی‌رسد.

بحث روایی

برخی روایات می‌گویند آن حج در ماه ذی‌حجه واقع شد و «روز حج اکبر» تمام روزهای آن حج، یا روز عرفه، یا روز عید قربان (نحر)، یا روز پس از عید قربان، یا غیر آن است؛ و روایاتی دیگر می‌گویند ابوبکر در آن سال در ماه ذی‌قعده حج گزارد!

در تفسیر عیاشی، از حکیم بن جبیر از امام علی بن الحسین(ع) دربارهٔ سخن خدای متعال روایت شده است:

آن حضرت دربارهٔ آیهٔ: « وَ أَذٰانٌ مِنَ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ » (و اعلامی است از جانب خدا و پیامبرش؛ توبه: ۳) فرمود: «آن اعلام‌کننده (أذان)، امیرالمؤمنین(ع) است».

می‌گویم: این معنا همچنین از حریز از امام صادق(ع)، و از جابر از امام صادق و امام باقر(ع) روایت شده است. قمی نیز آن را از پدرش از فضاله از ابان بن عثمان از حکیم بن جبیر از امام علی بن الحسین(ع) روایت کرده که همین را فرمود؛ و در حدیث دیگری فرمود:

«كُنْتُ أَنَا الْأَذَانَ فِي النَّاسِ» (من همان اعلام‌کننده در میان مردم بودم)؛ صدوق نیز آن را به سند خود از حکیم از آن حضرت(ع) روایت کرده است. در کتاب «الدر المنثور» نیز از ابن ابی‌حاتم از حکیم بن حمید از امام علی بن الحسین(ع) روایت شده است.

و در تفسیر «البرهان» آمده است: سُدّی، ابو مالک، ابن‌عباس و امام زین‌العابدین(ع) گفته‌اند: «الأذان هو علي بن أبي طالب فأدي به» (اذان (اعلام‌کننده) همان علی بن ابی‌طالب است و او پیام برائت را ابلاغ کرد.)

و در تفسیر «البرهان»، از شیخ صدوق به سندش از فُضیل بن عیاض روایت شده است که گفت: از امام صادق(ع) دربارهٔ «حج اکبر» پرسیدم. فرمود: «آیا در این باره چیزی نزد تو هست؟» گفتم: آری؛ ابن‌عباس می‌گفت حج اکبر روز عرفه است؛ یعنی هر کس از روز عرفه تا طلوع خورشیدِ روز عید قربان (روز نَحْر) را درک کند، حج را درک کرده است، و هر کس آن را از دست بدهد، حج را از دست داده است. از این رو، شب عرفه را به پیش از خود و پس از خود پیوند داده است؛ و دلیلش این است که هر کس شبِ عید قربان تا طلوع فجر را درک کند، حج را دریافته و به‌جای وقوف در عرفه برایش کافی خواهد بود.

گفتم: پس معنای واژهٔ «حج اکبر» چیست؟ فرمود: از آن رو «بزرگ‌تر» نامیده شد که در آن سال، هم مسلمانان و هم مشرکان با هم حج گزاردند، و مشرکان پس از آن سال هرگز حج به‌جا نیاوردند.

و در همان کتاب، به سند او از معاویه بن عمّار روایت شده است که گفت: از امام صادق(ع) دربارهٔ روز حج اکبر پرسیدم؛ فرمود: «روز عید قربان است، و حج اصغر (کوچک‌تر) همان عمره است».

می‌گویم: در این روایت افزون بر تفسیر این روز به روز عید قربان، به وجه نام‌گذاری حج به «اکبر» نیز اشاره شده است. روایاتِ رسیده از امامان اهل‌بیت(ع) -جز موارد بسیار نادر- همگی متفق‌اند که مراد از روز حج اکبر در آیه، همان روز عید قربان (دهم ذی‌حجه) است، و این مطلب را از علی(ع) نیز روایت کرده‌اند.

کلینی نیز این روایت را در «کافی» از علی بن ابراهیم، از پدرش، از ابن‌ابی‌عمیر، از معاویه بن عمار، از امام صادق(ع) آورده است. همچنین با سند خود از ذَریح از آن حضرت(ع) روایت کرده، و صدوق نیز با سند خود از ذریح از آن حضرت(ع) نقل نموده است. عیاشی نیز آن را از عبدالرحمن، ابن‌اُذَینه و فُضیل بن عیاض از امام صادق(ع) روایت کرده است.

و در کتاب «الدر المنثور»، ابن‌مردویه از ابن‌ابی‌اوفی از پیامبر(ص) روایت کرده است که آن حضرت در روز عید قربان فرمود: «هذا يوم الحج الأكبر» (این، روز حج اکبر است.)

و نیز در همان کتاب آمده است که بخاری به صورت تعلیق (بدون ذکر سند کامل)، و ابوداود، ابن‌ماجه، ابن‌جریر، ابن‌منذر، ابن‌ابی‌حاتم، ابوالشیخ، ابن‌مردویه و ابونعیم در «حلیة الاولیاء» از ابن‌عمر روایت کرده‌اند که: پیامبر خدا(ص) در حجی که به جا آورد، روز عید قربان میان جمرات ایستاد و پرسید: «أي يوم هذا» (امروز چه روزی است؟) گفتند:

«يوم النحر» (روز عید قربان است.) فرمود: «هذا يوم الحج الأكبر» (این، روز حج اکبر است.)

می‌گویم: این مطلب از راه‌های گوناگون از علی(ع)، ابن‌عباس، مغیرة بن شعبه، ابوجُحیفه و عبدالله بن ابی‌اوفی نیز روایت شده است؛ هرچند از راه‌های گوناگون دیگری از پیامبر(ص) نقل شده که آن روز، روز عرفه است. همین نظر از علی(ع)، ابن‌عباس و ابن‌زبیر نیز روایت شده است. همچنین از سعید بن مسیّب نقل شده که آن روز، فردای روز عید قربان است؛ و نیز روایت شده که مراد همهٔ روزهای حج است، و در روایتی آمده که مقصود، حج در همان سالی است که ابوبکر در آن حج گزارد؛ و این وجه اخیر با آنچه پیش‌تر آمد ناسازگار نیست.

در روایتی از امام صادق (ع) آمده است که: «آن سال را از این رو حج اکبر نامیدند که در آن سال مسلمانان و مشرکان همگی با هم حج گزاردند».

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱ تا ۵ با هم

فرمود: هنگامی که پیامبر خدا (ص) مکه را فتح کرد، در آن سال مشرکان را از حج بازنداشت. ادامه در متن کامل

پس زنی از عرب که خوش‌چهره و زیبا بود آمد و لباسی برای امانت یا کرایه خواست، اما نیافت. ادامه در متن کامل

«فما بدا منه فلا أحله» (و هرچه از آن آشکار شود، [نگاه به] آن را حلال نمی‌دانم). ادامه در متن کامل

چون از طواف فارغ شد گروهی از او خواستگاری کردند، ولی گفت: من شوهر دارم. ادامه در متن کامل

سیرهٔ پیامبر خدا (ص) پیش از نزول سورهٔ برائت چنین بود که جز با کسی که با او می‌جنگید پیکار نمی‌کرد و جز با کسی که با او به نبرد برمی‌خاست و قصد جنگ داشت درنمی‌آویخت؛ و دربارهٔ این امر بر او نازل شده بود: « فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ فَلَمْ يُقٰاتِلُوكُمْ وَ أَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ-فَمٰا جَعَلَ اللّٰهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلاً » (پس اگر از شما کناره‌گیری کردند و با شما نجنگیدند و پیشنهاد صلح دادند، خدا برای شما راهی [برای تعرض] به آنان قرار نداده است). ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۱ تا ۳ با هم

هنگامی که آیاتی از سورهٔ برائت نازل شد، پیامبر خدا (ص) آن‌ها را به ابوبکر سپرد و به او فرمان داد که راهی مکه شود و در روز عید قربان در منا آن‌ها را بر مردم بخواند. چون ابوبکر به راه افتاد، جبرئیل بر پیامبر خدا (ص) نازل شد و گفت: ای محمد، از سوی تو [این پیام را] نمی‌رساند مگر مردی که از خودت باشد.

پس پیامبر خدا (ص) امیرالمؤمنین (ع) را در پی ابوبکر فرستاد. آن حضرت در «روحاء» به او رسید و آیات را از او گرفت. ابوبکر به سوی پیامبر خدا (ص) بازگشت و عرض کرد: ای پیامبر خدا، آیا دربارهٔ من چیزی [از جانب خدا] نازل شده است؟ فرمود: نه، بلکه خدا به من فرمان داده است که از جانب من [پیامم را] ابلاغ نکند مگر خودم یا مردی از من.

تفسیر آیه‌های ۱ تا ۴ با هم

در تفسیر عیاشی از حریر از امام صادق (ع) روایت شده است که پیامبر خدا، ابوبکر را همراه با سورهٔ برائت به سوی موسم حج فرستاد تا آن را بر مردم بخواند. ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۱ تا ۳ با هم

هنگامی که علی (ع) به مکه رسید ــ و آن روز، بعدازظهرِ عید قربان (روز حج اکبر) بود ــ به پا خاست و سپس فرمود:

تفسیر آیه‌های ۱ تا ۴ با هم

«من فرستادهٔ پیامبر خدا به‌سوی شمایم.» سپس آیات را بر آنان خواند: « بَرٰاءَهٌ مِنَ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ إِلَي الَّذِينَ عٰاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ- فَسِيحُوا فِي الْأَرْضِ أَرْبَعَهَ أَشْهُرٍ » ([این اعلام] بیزاری از جانب خدا و پیامبر اوست به کسانی از مشرکان که با آنان پیمان بسته‌اید: پس چهار ماه [دیگر مهلت دارید و آزادانه] در این سرزمین سیر و سفر کنید.) [این چهار ماه عبارت بود از] بیست روز از ذی‌حجه، تمامِ محرم، صفر و ربیع‌الاول، و ده روز از ربیع‌الآخر. ادامه در متن کامل

می‌گویم: مقصود [از این سخن]، تعیین مهلت برای پیمان‌هایی است که مدت‌زمان مشخصی نداشتند؛ به قرینهٔ روایتی که پس از این خواهد آمد. ادامه در متن کامل

در دو تفسیر «عیاشی» و «مجمع البیان»، از ابوبصیر از امام باقر (ع) روایت شده است که فرمود: علی (ع) برای مردم خطبه خواند، در حالی که شمشیرش را از نیام برکشیده بود، و فرمود: «هرگز نباید برهنه‌ای گردِ خانه طواف کند و هیچ مشرکی نباید به این خانه حج بگزارد؛ هر کس [پیمانش] مدتی دارد، تا همان مدتش معتبر است و هر کس مدت مشخصی… ادامه در متن کامل

می‌گویم: روایاتی که از طریق امامان اهل بیت (ع) در این معانی نقل شده، بیرون از شمارش است. ادامه در متن کامل

در کتاب «الدر المنثور» آمده است: عبدالله بن احمد بن حنبل در «زوائد المسند»، ابوالشیخ و ابن‌مردویه از علی (رضی‌الله‌عنه) روایت کرده‌اند که فرمود: هنگامی که ده آیه از سورهٔ برائت بر پیامبر (ص) نازل شد، ابوبکر (رضی‌الله‌عنه) را فراخواند [و او را فرستاد] تا آن را بر مردم مکه بخواند. ادامه در متن کامل

ابوبکر (رضی‌الله‌عنه) بازگشت و گفت: «ای پیامبر خدا، آیا دربارهٔ من چیزی نازل شده است؟» فرمود: «نه، ولی جبرئیل نزدم آمد و گفت: از جانب تو [این پیام را] کسی جز خودت یا مردی از خودت ادا نمی‌کند.» ادامه در متن کامل

در همان کتاب، ابن‌مردویه از سعد بن ابی‌وقاص (رضی‌الله‌عنه) روایت کرده است که پیامبر خدا (ص) ابوبکر (رضی‌الله‌عنه) را همراه با سورهٔ برائت به‌سوی مردم مکه فرستاد، سپس علی (رضی‌الله‌عنه) را از پیِ او روانه کرد و علی آن را از او گرفت؛ گویی ابوبکر در دل احساس ناخوشایندی پیدا کرد (دلگیر شد)، پس پیامبر (ص) فرمود: «ای… ادامه در متن کامل

در همان کتاب، ابن‌مردویه از ابورافع (رضی‌الله‌عنه) روایت کرده است که گفت: پیامبر خدا (ص) ابوبکر (رضی‌الله‌عنه) را با سورهٔ برائت به‌سوی موسم حج فرستاد. ادامه در متن کامل

در همان کتاب، ابن‌حبان و ابن‌مردویه از ابوسعید خُدری روایت کرده‌اند که گفت: پیامبر خدا (ص) ابوبکر (رضی‌الله‌عنه) را فرستاد تا از جانب او سورهٔ برائت را ابلاغ کند؛ اما پس از روانه کردنش، در پی علی (رضی‌الله‌عنه) فرستاد و فرمود: «ای علی، از جانب من جز من یا تو کسی [پیام را] ادا نمی‌کند.» پس او را بر شتر خود «عَضباء» سوار کرد و علی حرکت نمود تا به ابوبکر (رضی‌الله‌عنه) رسید و سورهٔ برائت را از او تحویل گرفت. ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۱ تا ۱۶ با هم

پس ابوبکر نزد پیامبر (ص) آمد، در حالی که از این پیشامد ترسی در دلش افتاده بود مبادا چیزی [از نکوهش] درباره‌اش نازل شده باشد. ادامه در متن کامل

می‌گویم: روایات دیگری نیز به همان معنای پیش‌گفته وجود دارد. ادامه در متن کامل

در تفسیر البرهان از ابن‌شهرآشوب نقل شده است که طبرسی، بلاذری، ترمذی، واقدی، شعبی، سُدّی، ثعلبی، واحدی، قرطبی، قشیری، سمعانی، احمد بن حنبل، ابن‌بَطّه، محمد بن اسحاق، ابویعلی موصلی، اعمش و سِماک بن حَرب این روایت را در کتاب‌های خود از عروة بن زبیر، ابوهریره، انس، ابورافع، زید بن نُفَیع، ابن‌عمر و ابن‌عباس روایت کرده‌اند… ادامه در متن کامل

[راوی] گفت: هنگامی که ابوبکر نزد پیامبر (ص) بازگشت، بی‌تابی کرد و گفت: «يَا رَسُولَ اللَّهِ- إِنَّكَ أَهَّلْتَنِي لِأَمْرٍ طَالَتِ الْأَعْنَاقُ فِيهِ- فَلَمَّا تَوَجَّهْتُ إِلَيْهِ رَدَدْتَنِي مِنْهُ؟» (ای پیامبر خدا، مرا شایستهٔ کاری دانستی که همگان به آن چشم دوخته بودند، اما چون بدان سو رفتم، مرا از آن بازگرداندی؟). ادامه در متن کامل

در روایاتی که نقل کردیم و آن‌هایی که ناگفته گذاشتیم — و شمارِ ناگفته‌ها بیشتر است — و نیز در روایاتی که در این باب خواهد آمد، دو نکتهٔ اساسی وجود دارد: ادامه در متن کامل

نخست آنکه فرستادنِ علی (ع) با آیات برائت و برکنار کردنِ ابوبکر از سوی پیامبر (ص)، تنها به فرمان پروردگارش با فرود آمدن جبرئیل بود که گفت: «أنه لا يؤدي عنك إلا أنت أو رجل منك» (همانا از سوی تو کسی ابلاغ نمی‌کند مگر خودت یا مردی از خودت). ادامه در متن کامل

نکتهٔ دوم آنکه علی (ع) همان‌طور که [آیات] برائت را با صدای بلند اعلام می‌کرد، حکم دیگری را نیز ندا می‌داد و آن اینکه: هر کس [از مشرکان] مدتی [مشخص در پیمانش] دارد، پیمانش تا پایان همان مدت محترم است، و هر کس مدتی ندارد، مهلتش چهار ماه خواهد بود؛ و این نیز از چیزهایی است که آیات برائت بر آن دلالت دارد. ادامه در متن کامل

و نیز حکم دیگری را اعلام می‌فرمود و آن اینکه هیچ برهنه‌ای نباید گرد خانهٔ خدا طواف کند. ادامه در متن کامل

و حکم دیگر آنکه پس از امسال هیچ مشرکی نباید گرد خانهٔ خدا طواف کند یا حج بگزارد؛ و این مقتضای سخن خدای متعال است که می‌فرماید: « يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلاٰ يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرٰامَ بَعْدَ عٰامِهِمْ هٰذٰا» (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، جز این نیست که مشرکان ناپاکند؛ پس… ادامه در متن کامل

مطلب پنجمی نیز هست که در برخی روایات این باب ذکر شده که آن حضرت (ع) با صدای بلند اعلام می‌کرد، و آن اینکه: «لَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ إِلَّا مُؤْمِنٌ» (جز مؤمن کسی به بهشت درنمی‌آید). ادامه در متن کامل

و در کتاب «الدر المنثور»، ترمذی (که حدیث را نیکو دانسته)، ابن ابی‌حاتم، حاکم (که آن را صحیح شمرده)، ابن مردویه و بیهقی در «دلائل» از ابن‌عباس نقل کرده‌اند که: پیامبر خدا (ص) ابوبکر را روانه کرد و به او فرمان داد این سخنان را ندا دهد؛ سپس علی (ع) را در پی او فرستاد و دستور داد که او آن‌ها را جار بزند. ادامه در متن کامل

می‌گویم: مضمون این روایت به آنچه از روایات پیشین به دست آوردیم، نزدیک است. ادامه در متن کامل

و در همان کتاب، عبدالرزاق، ابن منذر و ابن ابی‌حاتم از طریق سعید بن مسیب از ابوهریره نقل کرده‌اند که: ابوبکر در سفر حج خود، به او (ابوهریره) دستور داد [آیات] برائت را اعلام کند. ادامه در متن کامل

ابوهریره گفت: سپس پیامبر (ص) علی (ع) را از پی ما فرستاد و به او دستور داد برائت را اعلام کند، در حالی که ابوبکر همچنان بر سرپرستی مراسم حج باقی بود - یا گفت: بر همان موقعیت و هیئت خود بود -. ادامه در متن کامل

می‌گویم: در شماری از طرق اهل سنت آمده است که پیامبر در آن سال ابوبکر را به سرپرستی حج گماشت؛ بنابراین او امیر کاروان حج بود و علی آیات برائت را ندا می‌داد. ادامه در متن کامل

در تفسیر عیاشی از حسن از علی (ع) آمده است که: هنگامی که پیامبر (ص) او را با [آیات] برائت فرستاد، [علی (ع)] گفت: «ای پیامبر خدا، من چندان زبان‌آور و سخنور نیستم.» پیامبر (ص) فرمود: «خداوند جز این را نمی‌پذیرد که یا من خودم آن را ببرم یا تو ببری.» علی (ع) گفت: «اگر ناگزیر چنین است، من می‌روم.» پیامبر فرمود: «برو که خدا… ادامه در متن کامل

می‌گویم: این مضمون از طرق اهل سنت نیز روایت شده است؛ ادامه در متن کامل

چنان‌که در کتاب «الدر المنثور» از ابوالشیخ از علی (ع) روایت است که گفت: پیامبر خدا (ص) مرا با [آیات] برائت به‌سوی یمن فرستاد. ادامه در متن کامل

اما وجود کلمهٔ «یمن» در این روایت مایهٔ بدگمانی به آن است؛ زیرا از متن آیات برائت به‌روشنی پیداست که این آیات در روز حج اکبر در مکه برای اهل مکه خوانده شده است، و یمن و اهل آن کجا و این ماجرا کجا! ادامه در متن کامل

و در کتاب «الدر المنثور»، احمد، نسائی، ابن منذر و ابن مردویه از ابوهریره نقل کرده‌اند که گفت: هنگامی که پیامبر خدا (ص) علی (ع) را فرستاد، من با او بودم؛ پیامبر علی را با چهار پیام فرستاد: ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۱ تا ۴ با هم

«لا يطوف بالبيت عريان،و لا يجتمع المسلمون و المشركون بعد عامهم،-و من كان بينه و بين رسول الله ص عهد فهو إلى عهده،و إن الله و رسوله بريء من المشركين»؛ [فرمود:] هیچ برهنه‌ای پیرامون خانه [کعبه] طواف نکند، پس از این سالْ مسلمانان و مشرکان [در مناسک حج] گرد هم نیایند، هر کس میان او و پیامبر خدا (ص) پیمانی هست تا سرآمدِ پیمانش مهلت دارد، و خدا و پیامبرش از مشرکان بیزارند. ادامه در متن کامل

می‌گویم: این مضمون به چندین طریق و با عبارت‌های گوناگون از ابوهریره روایت شده است که متن آن‌ها—چنان‌که خواهد آمد—خالی از اشکال و ایراد نیست؛ و استوارترینِ این روایت‌ها از نظر متن، همین روایتی است که آوردیم. ادامه در متن کامل

و در همان کتاب آمده است که احمد، نسائی، ابن‌منذر و ابن‌مردویه از ابوهریره روایت کرده‌اند که گفت: «كنت مع علي حين بعثه رسول الله إلى أهل مكة ببراءة-فكنا ننادي أنه لا يدخل الجنة إلا مؤمن،و لا يطوف بالبيت عريان،و من كان بينه و بين رسول الله ص عهد-فإن أمره أو أجله إلى أربعة أشهر-فإذا مضت الأربعة أشهر-فإن الله بريء من المشركين و رسوله- و لا يحج هذا البيت بعد العام مشرك»؛ من همراه علی بودم، آن‌گاه که پیامبر خدا او را با [آیات] برائت به‌سوی مردم مکه فرستاد؛ پس ندا می‌دادیم که جز شخص مؤمن کسی به بهشت درنمی‌آید، و هیچ برهنه‌ای پیرامون خانه طواف نمی‌کند، و هر کس میان او و پیامبر خدا (ص) پیمانی هست، کار یا مهلتِ او تا چهار ماه است، و چون چهار ماه سپری شود، خدا و پیامبرش از مشرکان بیزارند، و پس از امسال هیچ مشرکی نباید این خانه را حج بگزارد. ادامه در متن کامل

می‌گویم: در متن این روایت، اضطراب و پریشانیِ آشکاری هست؛ زیرا نخست، متضمن این نداست که «جز مؤمن به بهشت وارد نمی‌شود»، در حالی که پیش‌تر گذشت که از سال‌ها پیش آیه‌های فراوانی در مکه و مدینه دربارهٔ همین معنا نازل شده بود و شهرنشین و بادیه‌نشین، و مشرک و مؤمن آن را شنیده بودند؛ بنابراین چه نیازی تصوّر می‌شد که آن را به گوشِ این اجتماعِ بزرگ برسانند؟ ادامه در متن کامل

دوم اینکه ندای دوم، یعنی سخن او که: «و من كان بينه و بين رسول الله ص عهد إلخ» (و هر کس میان او و پیامبر خدا (ص) پیمانی است...)، نه با مضامین آیات قرآن سازگار است و نه با مضامینِ روایات پرشمار و پی‌درپیِ پیشین؛ افزون بر اینکه در این روایت، بیزاری و برائت [از مشرکان] را پس از گذشت چهار ماه قرار داده است. ادامه در متن کامل

و سوم، به همان دلیلی که در ادامه خواهیم گفت. ادامه در متن کامل

و در همان کتاب آمده است که بخاری، مسلم، ابن‌منذر، ابن‌مردویه و بیهقی در «دلائل» از ابوهریره روایت کرده‌اند که گفت: «بعثني أبو بكر رضي الله عنه في تلك الحجة-في مؤذنين بعثهم يوم النحر يؤذنون بمنى-أن لا يحج بعد هذا العام مشرك،و لا يطوف بالبيت عريان-ثم أردف النبي ص بعلي بن أبي طالب رضي الله عنه-فأمره أن يؤذن ببراءة-فأذن معنا علي في أهل منى يوم النحر ببراءة،و أن لا يحج بعد العام مشرك-و لا يطوف بالبيت عريان»؛ ابوبکر (که خدا از او خشنود باد) در آن حج مرا در میان نداکنندگانی فرستاد که روز عید قربان در مِنا ندا می‌دادند که پس از این سال هیچ مشرکی حج نگزارد و هیچ برهنه‌ای پیرامون خانه طواف نکند؛ سپس پیامبر (ص) علی بن ابی‌طالب (که خدا از او خشنود باد) را از پی او روانه کرد و به وی فرمان داد که [آیات] برائت را ندا دهد؛ از این رو علی در روز عید قربان همراه با ما در میان اهل منا برائت را ندا داد و اینکه پس از این سال هیچ مشرکی حج نگزارد و هیچ برهنه‌ای پیرامون خانه طواف نکند. ادامه در متن کامل

و در تفسیر «المنار» از ترمذی از ابن‌عباس روایت شده است: «أن النبي ص بعث أبا بكر-إلى أن قال-فقام علي أيام التشريق فنادى:ذمة الله و ذمة رسوله بريئة من كل مشرك-فسيحوا في الأرض أربعة أشهر،و لا يحجن بعد العام مشرك،و لا يطوفن بالبيت عريان-و لا يدخل الجنة إلا كل مؤمن-فكان علي ينادي بها فإذا بح-قام أبو هريرة فنادى بها»؛ پیامبر (ص) ابوبکر را فرستاد... ادامه در متن کامل

و همچنین در همان تفسیر، از احمد و نسائی از طریق مُحرِز بن ابی‌هریره از پدرش آمده است که گفت: «كنت مع علي حين بعثه رسول الله ص إلى مكة-ببراءة فكنا ننادي-أن لا يدخل الجنة إلا كل نفس مسلمة،و لا يطوف بالبيت عريان،و من كان بينه و بين رسول الله ص عهد فعهده إلى مدته،و لا يحج بعد العام مشرك-فكنت أنادي حتى صحل صوتي»؛ من همراه علی بودم، هنگامی که پیامبر خدا (ص) او را با [آیات] برائت به‌سوی مکه فرستاد، و ما ندا می‌دادیم که: جز شخص مسلمان کسی به بهشت وارد نمی‌شود، و هیچ برهنه‌ای پیرامون خانه طواف نمی‌کند، و هر کس میان او و پیامبر خدا (ص) پیمانی هست، پیمانش تا پایان مدتش پابرجا خواهد بود، و پس از امسال هیچ مشرکی حج نگزارد؛ و من چندان ندا دادم تا صدایم گرفت و خشن شد. ادامه در متن کامل

می‌گویم: دانستی آنچه در روایات—با همهٔ فراوانی‌شان—دربارهٔ ماجرای فرستادن علی و برکنار کردن ابوبکر، از کلام وحی که جبرئیل بر پیامبر (ص) فرود آورد آمده، این سخن اوست که: ادامه در متن کامل

«لا يؤدي عنك إلا أنت أو رجل منك»؛ «از سوی تو [این پیام را] نمی‌رساند مگر خودت یا مردی از خودت». ادامه در متن کامل

به هر روی، این کلامی مطلق است و هم ابلاغ برائت را در بر می‌گیرد و هم هر حکم الهیِ دیگری را که پیامبر (ص) نیاز داشته باشد رساننده‌ای جز خود او از سوی وی آن را ابلاغ کند؛ و هیچ دلیلی—نه در متن روایات و نه جز آن—دلالت نمی‌کند که این حکم به [آیات] برائت اختصاص داشته باشد. ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۱ تا ۱۶ با هم

آری، برخی از مفسران مانند ابن‌کثیر و همتایانش در اینجا توجیهی نو درانداخته‌اند تا به پشتیبانی از این روایات برخیزند، و آن اینکه گفته‌اند: سخن پیامبر (ص) که فرمود: «لا يؤدي عني إلا أنا أو رجل مني» (از سوی من [پیامی] ادا نمی‌شود مگر به‌وسیلهٔ خودم یا مردی از من) تنها ویژهٔ ابلاغ برائت است، بدون آنکه سایر احکامی را که… ادامه در متن کامل

آنان گفته‌اند: معنای سخن پیامبر (ص) نیز همین است، آن هنگام که ابوبکر از ایشان پرسید: «يا رسول الله هل نزل في شيء؟» (ای پیامبر خدا، آیا دربارهٔ من چیزی نازل شده است؟) و فرمود: «لا و لكن لا يؤدي عني إلا أنا أو رجل مني» (نه، ولی از سوی من [پیامی] ادا نمی‌شود مگر به‌وسیلهٔ خودم یا مردی از من)؛ و معنایش این است که من تو را برکنار کردم و علی را برای این کار برگماشتم تا این رسمِ رایج عربی را نقض نکرده باشم. ادامه در متن کامل

به همین دلیل ابوبکر از موقعیت خود برکنار نشد، چرا که پیامبر او را به امارت حاج (سرپرستی حاجیان) گماشته بود و ابوبکر هم مأمورانی داشت که این احکام را ندا می‌دادند، همچون ابوهریره و دیگر مردانی که نامشان در روایات نیامده است، و علی نیز یکی از همراهان او برای این کار بود؛ از همین رو در برخی از این روایات آمده است که ابوبکر در مِنا خطبه خواند و چون از خطبه‌اش فارغ شد، رو به علی کرد و گفت: «ای علی، برخیز و پیام پیامبر خدا (ص) را برسان». ادامه در متن کامل

این است آنچه آنان گفته‌اند و روایات را بدان توجیه کرده‌اند. ادامه در متن کامل

اما پژوهشگر ژرف‌اندیش هرگاه به این آیات و روایات مراجعه کند و سپس در کشمکش‌های کلامی میان دو مذهب اهل سنت و شیعه در باب افضلیت (برتری) درنگ نماید، تردید نخواهد کرد که آنان میان سه مبحث خَلط کرده‌اند: نخست، بحث تفسیری که رسالتش دست‌یابی به مفاهیم و دلالت‌های آیات قرآن است؛ دوم، بحث روایی که وظیفه‌اش نقد معانی احادیث و بازشناختن سره از ناسرهٔ آن‌هاست؛ و سوم، بحث کلامی که در پی این است که آیا ابوبکر از علی برتر است یا علی از ابوبکر؟ ادامه در متن کامل

کاش می‌دانستم از کجا مسلّم انگاشته‌اند جمله‌ای که جبرئیل با آن نازل شد: «أنه لا يؤدي عنك إلا أنت أو رجل منك» (از سوی تو [پیامی] ادا نمی‌شود مگر خودت یا مردی از تو)، مقید به شکستن پیمان است و بر بیش از آن دلالت ندارد، در حالی که هیچ دلیل نقلی یا عقلی بر این تقیید وجود ندارد! ادامه در متن کامل

و این متفاوت است با دیگر گونه‌های پیام‌رسانی از سوی پیامبر (ص) که رساندنِ آن بر عهدهٔ شخص ایشان نبود؛ مانند نامه‌هایی که برای دعوت به اسلام به پادشاهان، ملت‌ها و اقوام فرستاد، و نیز دیگر مأموریت‌هایی که مردانی از مؤمنان را برای اموری در پیوند با دین مردم، فرمانداری‌ها، ولایت‌ها و مانند آن به سوی مردم روانه می‌کرد. ادامه در متن کامل

بنابراین، تفاوت روشنی میان این امور با سورهٔ برائت و مانند آن وجود دارد؛ زیرا آنچه آیات برائت در بر دارد و اموری چون نهی از طوافِ برهنه و نهی مشرکان از حج‌گزاردن پس از آن سال، احکام اولیهٔ الهی بود که هنوز ابلاغ نشده و به کسانی که باید ابلاغ می‌شد—یعنی مشرکان مکه و حاجیانِ مشرک—نرسیده بود، و هیچ پیامی از سوی خدا در این باره جز به پیامبرش داده نشده بود. ادامه در متن کامل

پژوهشگر باانصاف باید در این سخن بیندیشد که فرمود: «لا يؤدي عنك إلا أنت أو رجل منك» (از سوی تو [پیامی را] ادا نمی‌کند مگر خودت یا مردی از خودت)؛ زیرا فرموده است: «لا يؤدي عنك إلا أنت» (از سوی تو جز خودت ادا نمی‌کند) و نفرموده است: «لا يؤدي إلا أنت أو رجل منك» (هیچ‌کس ادا نمی‌کند مگر تو یا مردی از تو) تا معنای اشتراک در… ادامه در متن کامل

سپس ای کاش می‌دانستم چه چیزی آنان را بر آن داشت که سخن وحی را—که کلام خدا بود و جبرئیل بر پیامبر (ص) فرود آورد: «لا يؤدي عنك إلا أنت أو رجل منك» (از سوی تو ادا نمی‌کند مگر خودت یا مردی از خودت)—نادیده بگیرند و به جای آن بگویند: «كانت السنه الجاريه عند العرب أن لا ينقض العهد إلا عاقده أو رجل من أهل بيته» (سنت جاری در میان عرب این بود که پیمان را نمی‌شکند مگر کسی که آن را بسته است یا مردی از اهل بیت او)؛ همان سنت عربی که نه در تاریخِ روزگارشان و جنگ‌هایشان خبری از آن هست و نه اثری، مگر آنچه ابن‌کثیر یاد کرده و هنگام بحث دربارهٔ آیات برائت، به دانشمندان نسبت داده است! ادامه در متن کامل

سپس بر فرض که چنین سنت جاهلی عربی وجود می‌داشت، جایگاه آن در اسلام چه بود و چه ارزشی نزد پیامبر (ص) داشت؟ ادامه در متن کامل

و حال آنکه پیامبر (ص) در روز فتح مکه کنار کعبه، بنا بر آنچه سیره‌نویسان روایت کرده‌اند، فرمود: ادامه در متن کامل

«إلا كل مأثره أو دم أو مال يدعي-فهو تحت قدمي هاتين-إلا سدانه البيت و سقايه الحاج» (هان! ادامه در متن کامل

سپس بر فرض که این سنت، سنتی عربی و غیرنکوهیده بوده باشد، آیا پیامبر خدا (ص) هنگام سپردن آیات به ابوبکر و فرستادن او از آن غفلت کرد و آن را از یاد برد، و ابوبکر به سوی مکه رهسپار شد تا اینکه وقتی در میان راه بود، پیامبر (ص) آنچه را فراموش کرده بود به یاد آورد یا برخی از اطرافیانش مسئله‌ای را که رعایتش واجب بود و او نادیده گرفته و از یاد برده بود به او یادآوری کردند؟! ادامه در متن کامل

و آیا این کار به وحی الهی به آن حضرت بود مبنی بر اینکه واجب است این سنت پسندیدهٔ عربی را ملغی نکند و این یکی از احکام شرعی در این باب است و بر ولی‌امر مسلمانان حرام است که پیمانی را بشکند مگر خودش یا به دست یکی از اهل بیتش؟ ادامه در متن کامل

یا اینکه حکمی اخلاقی و عرفی بود که پیامبر به رعایت آن ناچار شد؛ چون مشرکان این نقض پیمان را نمی‌پذیرفتند مگر آنکه آن را از زبان خود پیامبر (ص) یا یکی از اهل بیتش بشنوند؟! ادامه در متن کامل

یا اینکه مؤمنانی که مخاطبِ سخن خدا بودند: « عٰاهَدْتُمْ » (پیمان بسته‌اید [توبه: ۱]) و سخن او: « وَ أَذٰانٌ مِنَ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ إِلَي النّٰاسِ » (و اعلامی است از سوی خدا و پیامبرش به مردم [توبه: ۳]) و سخن او: « فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ » (پس مشرکان را بکشید [توبه: ۵])، این لغو پیمان را نقض به شمار نمی‌آوردند… ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۱ تا ۴ با هم

و اگر چنین می‌بود، پس چگونه کسی که آن پیام را از ابوهریره شنید، آن را پذیرفت و نقض پیمان شمرد؛ در حالی که ابوهریره آن‌قدر با صدای بلند آن را جار می‌زد تا صدایش گرفت؟ ادامه در متن کامل

صاحب المنار در تفسیر خود گفته است: «مجموعهٔ روایت‌ها نشان می‌دهد که پیامبر (ص) در سال نهم [هجری] ابوبکر را امیر حج قرار داد و به او دستور داد تا به مشرکانی که در حج حضور می‌یابند ابلاغ کند که پس از این سال، از ورود به حج ممنوع‌اند؛ سپس علی را در پی او فرستاد تا از جانب ایشان، الغای پیمان‌های بی‌قیدوشرطِ آنان را به ایشان ابلاغ کند و اینکه به آنان چهار ماه مهلت داده می‌شود تا در کار خود بیندیشند، و سرآمدِ پیمان‌های مدّت‌دار نیز پایانِ همان زمانِ تعیین‌شدهٔ آن‌هاست؛ و نیز آیاتی را که دربردارندهٔ مسئلهٔ الغای پیمان‌ها و احکام وابسته به آن است، از آغاز سورهٔ برائت بر آنان بخواند. ادامه در متن کامل

و این آیات، چهل آیه یا سی‌وسه آیه است؛ و آنچه در برخی روایات از تردید میان سی و چهل آیه آمده، تعبیر به دهگان‌ها با نادیده‌گرفتنِ خُرده‌های بیش‌تر یا کم‌تر از آن است. ادامه در متن کامل

و این بدان سبب بود که رسم عرب بر این جاری بود که پیمان‌ها و الغای آن‌ها تنها باید از سوی خودِ پیمان‌بندنده یا یکی از خویشاوندان پدریِ نزدیکش (عَصَبه) صورت گیرد؛ و علی به این کار اختصاص یافت، در حالی که امیریِ حج برای ابوبکر پابرجا ماند و او نیز علی را در این کار یاری می‌رساند و به برخی صحابه چون ابوهریره دستور می‌داد که او را کمک کنند.» پایان سخن المنار. ادامه در متن کامل

و نیز [صاحب المنار] گفته است: «برخی از شیعیان طبق عادت خود، این امتیاز را برای علی (ع) بزرگ جلوه می‌دهند و چیزهایی به آن می‌افزایند که هیچ روایتی به درستی‌اش گواهی نمی‌دهد و هیچ درایتی (خرد و فهمی) آن را تأیید نمی‌کند؛ ازاین‌رو، به آن بر برتریِ او بر ابوبکر ـ رضی الله عنهما ـ و اینکه او به خلافت سزاوارتر از وی است… ادامه در متن کامل

با آنکه روایت‌های صحیح و مستفیض (روایت‌های فراوانی که به حد تواتر نرسیده اما اطمینان‌بخش است) بر واجب‌بودنِ تبلیغ دین بر همهٔ مسلمانان دلالت دارد؛ همانند جهاد برای پاسداری از دین و دفاع از آن، و اینکه این کار یک واجب شرعی است نه صرفاً یک فضیلت و کار مستحب. ادامه در متن کامل

بلکه برخی از آنان ـ چنان‌که گفته شده ـ گمان برده‌اند که پیامبر (ص) ابوبکر را از امیریِ حج عزل کرد و آن را به علی سپرد؛ و این بهتانی آشکار و ناسازگار با تمامیِ روایات در یک مسئلهٔ عملی و عینی است که خاص و عام آن را می‌دانستند. ادامه در متن کامل

و حقیقت این است که علی ـ کرّم الله وجهه ـ تنها مأمورِ تبلیغِ کاری خاص بود، و در آن حج در برپاداشتنِ این رکنِ اجتماعی و عمومیِ اسلام، پیروِ ابوبکر در امیریِ عمومی‌اش به شمار می‌آمد؛ تا آنجا که ابوبکر زمانی را که علی باید پیام را در آن می‌رساند برایش تعیین می‌کرد و می‌گفت: «يا علي قم فبلغ رسالة رسول الله ص» (ای علی،… ادامه در متن کامل

سپس [صاحب المنار] کلامش را ادامه داده و با امیریِ ابوبکر در آن حج و ضمیمه‌کردنِ نمازش در جایگاه پیامبر (ص) اندکی پیش از وفات ایشان، بر پیشوایی و برتریِ او بر تمام صحابه و دیگران استدلال کرده است. ادامه در متن کامل

اما این سخنِ او که: «با وجودِ استفاضهٔ اخبار بر وجوبِ تبليغ دين بر همهٔ مسلمانان...» تا پایانِ آنچه گفته است، نشان می‌دهد که او معنای کلامِ وحی را: «لا يؤدي عنك إلا أنت أو رجل منك» (از جانب تو ادا نمی‌کند مگر خودت یا مردی از تو) چنان‌که باید درنیافته است؛ و میان این گفتهٔ ما که: «لا يؤدي منك إلا رجل منك» (از [آموزه‌ها… ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۱ تا ۱۶ با هم

و اما این سخن او که: «و الحق أن عليا كان مكلفا بتبليغ أمر خاص و كان في تلك الحجة...» (و حق این است که علی مأمور ابلاغ امری خاص بود و در آن حج) پیرو ابوبکر در امارتش بود)، تا آخر سخنش؛ شکی نیست که احکامی که پیامبر (ص) علی (ع) را برای ابلاغ آن‌ها فرستاد، امری ویژه بود و آن تلاوت آیات برائت و دیگر امور چهارگانه‌ای بود که پیش‌تر گذشت. ادامه در متن کامل

و اما این سخن او که: «و در آن حج پیرو بود...»، مطلبی است که آن را از سخن ابوهریره و مانند آن برداشت کرده است، و تو دیدگاه و سخن ما را دربارهٔ آن شناختی. ادامه در متن کامل

و در کتاب «الدر المنثور»، ابن ابی‌شیبه، احمد، ترمذی (و آن را نیکو شمرده)، ابوالشیخ و ابن مردویه از انس (رضی الله عنه) روایت کرده‌اند که گفت: پیامبر (ص) [آیات] برائت را همراه ابوبکر (رضی الله عنه) فرستاد، سپس او را فراخواند و فرمود: «لا يَنْبَغي لِأَحَدٍ أَنْ يُبَلِّغَ هذا-إِلّا رَجُلٌ مِنْ أَهْلي» (شایسته نیست کسی این [پیام] را ابلاغ کند مگر مردی از خاندانم)؛ آن‌گاه علی را فراخواند و آن را به او سپرد. ادامه در متن کامل

می‌گویم: نویسندهٔ المنار در بخشی از سخنانش آورده است: سخن پیامبر (ص) که «أَوْ رَجُلٌ مِنّي» (یا مردی از من) در روایت سُدّی، به‌وسیلهٔ دیگر روایت‌ها نزد طبری و غیر او با عبارتِ پیامبر (ص) که: «أو رجل من أهل بيتي» (یا مردی از اهل‌بیت من) تفسیر شده است؛ و این متن صریح، تأویل کلمهٔ «مِنّي» (از من) را به اینکه معنایش این باشد که جانِ علی همچون جانِ پیامبر خدا (ص) است و او همانند او و برتر از همهٔ یاران اوست، باطل می‌کند -پایان سخن او-. ادامه در متن کامل

و روایتی که او به آن اشاره کرده، همان است که پیش از این با این عبارت نقل کرده بود: احمد با سندی نیکو از انس روایت کرده که پیامبر (ص) [آیات] برائت را با ابوبکر فرستاد، و چون به ذوالحلیفه رسید فرمود: «لا يُبَلِّغُها إِلّا أَنا أَوْ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ بَيْتي» (آن را جز من یا مردی از اهل‌بیتم ابلاغ نمی‌کند)؛ پس آن را همراه علی فرستاد. ادامه در متن کامل

و چنان‌که پوشیده نیست، این دقیقاً همان روایت پیشین است که ما از انس آوردیم، و در آن عبارتِ «أَوْ رَجُلٌ مِنْ أَهْلي» (یا مردی از خاندانم) آمده بود، گرچه لفظِ این دو روایت به‌خاطر نقل به معنا اندکی تفاوت دارد. ادامه در متن کامل

نخستین اشکال بر سخن او این است که لفظ «أَوْ رَجُلٌ مِنّي» (یا مردی از من) تنها در یک روایت موقوف (روایتی که سندش به معصوم نمی‌رسد و به صحابی ختم می‌شود) یعنی روایت سُدّی آمده که خودِ او اندکی پیش آن را ضعیف شمرد؛ بلکه اصل در این موضوع، کلام وحی است که بیشتر روایات صحیح با وجود فراوانی‌شان آن را اثبات کرده‌اند. ادامه در متن کامل

دوم اینکه: چنان‌که برایت روشن شد، روایت به معنا نقل شده است؛ و با این حال، برخی از الفاظی که در آن آمده، شایستگی آن را ندارد که آنچه را بیشترِ روایاتِ صحیحِ واردشده از طریق دو مذهب از لفظِ وحی در آن اتفاق‌نظر دارند، تفسیر کند. ادامه در متن کامل

افزون بر اینکه اگر تعبیرِ «مِنْ أَهْلِ بَيْتي» در این روایت می‌توانست عبارتِ «رَجُلٌ مِنْكَ» (مردی از تو) یا «رَجُلٌ مِنّي» (مردی از من) در دیگر روایات را تفسیر کند، عبارتی هم که در روایتِ پیشینِ ابوسعید خُدری از فرمودهٔ پیامبر (ص) آمده بود که: «يا علي إنه لا يؤدي عني إلا أنا أو أنت» (ای علی، به‌راستی از جانب من [پیام… ادامه در متن کامل

در این صورت، این الفاظ کنایه از شخص علی (ع) می‌گردد، بلکه کنایه با معنایی که دارد اشاره می‌کند به اینکه او از جانِ پیامبر (ص)، از خاندان او و از اهل‌بیت او، همه با هم است؛ و این دقیقاً همان چیزی است که صاحب المنار از آن گریخته و حتی فراتر از آن است. ادامه در متن کامل

سوم اینکه: برداشتِ اینکه علی (ع) به منزلهٔ جان پیامبر (ص) است، صرفاً مستند به فرمودهٔ پیامبر (ص) که «رَجُلٌ مِنّي» (مردی از من) نیست، آن‌گونه که او پنداشته است؛ زیرا صرفِ اینکه گوینده‌ای بگوید: «فلانی از من است»، دلالت نمی‌کند بر اینکه او را در همهٔ شئونِ وجودی‌اش به منزلهٔ خود نشانده و همانند خویش قرار داده است، بلکه… ادامه در متن کامل

بلکه این معنا از عبارتِ «رَجُلٌ مِنّي» (مردی از من) یا «رَجُلٌ مِنْكَ» (مردی از تو) به کمکِ این سخن پیامبر برداشت شده است که: ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۲ و ۳ با هم

امام صادق(ع) فرمود: امیر مؤمنان(ع) فرموده است: حج اکبر روز عید قربان است، و به این سخن خدای عزوجل استدلال کرد: « فَسِيحُوا فِي الْأَرْضِ أَرْبَعَهَ أَشْهُرٍ » (پس چهار ماه در زمین بگردید) [توبه: ۲]. این مهلت عبارت است از: بیست روز از ذی‌حجه، تمام محرّم و صفر و ربیع‌الاول، و ده روز از ربیع‌الآخر؛ و اگر حج اکبر روز عرفه می‌بود، مهلت گشت‌وگذار چهار ماه و یک روز می‌شد. همچنین به این سخن خدای عزوجل استدلال کرد: « وَ أَذٰانٌ مِنَ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ إِلَي النّٰاسِ يَوْمَ الْحَجِّ الْأَكْبَرِ » (و اعلامی است از جانب خدا و پیامبرش به مردم در روز حج اکبر) [توبه: ۳] و فرمود: و من همان اعلام‌کننده در میان مردم بودم.

تفسیر آیه‌های ۱ تا ۱۶ با هم

و در کتاب «الدر المنثور»، ابن‌اسحاق و بیهقی در «دلائل» از مروان بن حکم و مِسوَر بن مَخْرَمه روایت کرده‌اند که گفتند: در صلح پیامبر خدا (ص) در روز حدیبیه میان آن حضرت و قریش چنین آمد که هرکس بخواهد در پیمان و عهد پیامبر (ص) درآید، در آن درآید، و هرکس بخواهد در عهد و پیمان قریش درآید، در آن درآید. ادامه در متن کامل

و قبیلهٔ بنی‌بَکر شتافتند و گفتند: ما در پیمان و عهد قریش وارد می‌شویم. پس در آن دورانِ آتش‌بس، نزدیک به هفده یا هجده ماه به سر بردند. ادامه در متن کامل

گفتاری دربارهٔ معنای عهد، اقسام آن و احکامش [در چهار فصل

تفسیر آیه‌های ۱ تا ۱۶ با هم

و بر همین اساس، سیره و روش جوامع بشری بر پایهٔ تاریخی که از امت‌ها و اقوام گذشته در دست داریم و آنچه از ملت‌های امروزی می‌شنویم یا می‌بینیم، همواره چنین بوده و خواهد بود که هر جامعه‌ای از جوامع انسانی پیوسته نیازمند آن است که با دیگری در برخی از شئون زندگی سیاسی و اقتصادی‌اش پیمان ببندد، یا در زمینه‌های فرهنگی و جز آن؛ چراکه فضا برای اقدام در راستای هیچ‌یک از مقاصد زندگی یا پیشرفت در هیچ‌یک از خواسته‌های آن هموار نمی‌شود مگر با تکیه بر یاوران و آسودگی از رویارویی با موانع. ادامه در متن کامل

۳. اسلام از آنجا که همچون فرد به امور جامعه نیز پرداخته و همان‌گونه که به اصلاح زندگی فردی اهمیت می‌دهد به سامان‌بخشی زندگی عمومی مردم نیز اهتمام ورزیده است، کلیات و اصولِ مربوط به شئون زندگی اجتماعی را قانون‌گذاری کرده است؛ مانند جهاد، دفاع، نبرد با سرکشان (اهل بَغی) و پیمان‌شکنان (اهل نَکث)، صلح، سازش، پیمان‌ها، معاهدات و جز آن. ادامه در متن کامل

و پیمانی که درباره‌اش سخن می‌گوییم، اسلام آن را کاملاً معتبر دانسته و چنان استوارش ساخته که شکستن آن از سوی پایبندانش از بزرگ‌ترین گناهان شمرده می‌شود، مگر آنکه طرفِ معاهده آن را بشکند که در این صورت مقابله‌به‌مثل می‌شود؛ چراکه خدای پاک و منزه به وفای به پیمان‌ها و قراردادها فرمان داده و شکستن عهدها و میثاق‌ها را در آیات بسیار زیادی به‌شدت نکوهش کرده است. ادامه در متن کامل

« وَ أَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كٰانَ مَسْؤُلاً» (اسراء: ۳۴؛ و به پیمان وفا کنید، چراکه از پیمان بازخواست می‌شود) و آیاتی دیگر از این دست. ادامه در متن کامل

و شکستن عهدها و پیمان‌ها را روا نشمرد مگر در جایی که حقِ عدالت آن را روا می‌دارد، و آن زمانی است که طرف مقابل، پیمان را از سرِ ستمگری و سرکشی بشکند، یا به سبب از دست رفتن اعتبارش، از پیمان‌شکنی او ایمنی نباشد؛ و این از اموری است که هیچ معترضی بر آن ایرادی ندارد و ملامت‌گری را بر آن جای نکوهش نیست. ادامه در متن کامل

اما اسلام، زندگی مادی انسان را زندگی حقیقی او به شمار نیاورده و بهره‌مندی از امتیازهای آن را سعادت واقعی‌اش ندانسته است؛ بلکه زندگی حقیقی او را حیاتی می‌داند که میان ماده و معنا (جهان مادی و معنوی) جمع کرده باشد، و سعادت حقیقی‌ای را که دستیابی به آن لازم است، چیزی می‌داند که انسان را در دنیا و آخرتش سعادتمند سازد. ادامه در متن کامل

این نگرش اقتضا می‌کند که اسلام قوانین زندگی را بر پایهٔ فطرت و آفرینش بنا نهد، نه بر آنچه خودِ انسان برای حال خویشتن شایسته می‌پندارد؛ و دعوتِ برحق خود را بر پیروی از حق و هدایت‌یافتن به آن پایه‌گذاری کند، نه بر پیروی از هوای نفس و نه بر پیروی از آنچه اکثریت با عواطف و احساسات درونی‌شان به آن گرایش دارند. ادامه در متن کامل

(روم: ۳۰)، و فرمود: « هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُديٰ وَ دِينِ [يادداشت منبع: 1) ظاهر الآيه كون الإضافه حقيقيه لا من إضافه الموصوف إلي صفته. ] الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَي الدِّينِ كُلِّهِ وَ لَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ» (اوست که پیامبرش را با هدایت و دین حق فرستاد تا آن را بر همهٔ آیین‌ها پیروز گرداند، هرچند… ادامه در متن کامل

« وَ لَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْوٰاءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّمٰاوٰاتُ وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِيهِنَّ» (و اگر حق از هوس‌های آنان پیروی می‌کرد، قطعاً آسمان‌ها و زمین و هر که در آن‌هاست تباه می‌شد؛ مؤمنون: ۷۱). ادامه در متن کامل

از لوازم این نگرش آن است که حقِ باور، فضیلت اخلاق و شایستگی کردار همگی با هم رعایت شوند؛ چراکه ماده بی‌نیاز از معنا نیست و معنا نیز بی‌نیاز از ماده نمی‌باشد. ادامه در متن کامل

از همین جاست که می‌بینیم خدای پاک و منزه پیمان مشرکان را به دلیل پیمان‌شکنی خودشان لغو می‌کند، اما با مهلت دادنِ چهارماهه به آنان، رحمت را به کار می‌گیرد؛ و در حق آن دسته از مشرکان که بر سر پیمان خود استوار ماندند، به پایداری و وفاداری فرمان می‌دهد، هرچند حوادث روزگار در آن زمان آنان را خوار ساخته و در برابر شوکت اسلام ناتوان شده بودند. ادامه در متن کامل

گفتاری دربارهٔ نسبت دادن کارها به اسباب در سلسله‌مراتب طولی

تفسیر آیه‌های ۱ تا ۱۶ با هم

در بخش‌هایی از این کتاب گذشت که دستاوردِ بررسی‌های عقلی این است که رخدادها، همان‌گونه که با اسباب نزدیک و پیوسته به خود نسبت دارند، با اسباب دورترشان نیز — که سبب‌سازِ همین اسباب هستند — نسبت دارند. ادامه در متن کامل

پس فعل با فاعل خود نسبتی دارد و با فاعلِ فاعلِ خود نیز دقیقاً با همین نسبت پیوند دارد، نه با نسبتی دیگر که جداگانه و به خودیِ خود مستقل باشد؛ جز اینکه وقتی فعل به فاعلِ فاعل نسبت داده می‌شود، فاعلِ نزدیک در مقایسه با فاعلِ فاعل به‌منزلهٔ ابزار درمی‌آید؛ یعنی واسطه‌ای صِرف که هیچ استقلالی در انجام کار ندارد؛ به این معنا که در تأثیرگذاریِ خود از فاعلِ فاعل بی‌نیاز نیست، زیرا فرض نبودِ فاعلِ فاعل مساوی با نابودیِ فاعلِ نزدیک و از میان رفتن اثر آن است. ادامه در متن کامل

شرط واسطه بودن این نیست که از کارِ خود بی‌خبر باشد یا از خود اختیاری نداشته باشد؛ زیرا شعوری که فاعلِ باآگاهی به واسطهٔ آن در کارش اثر می‌گذارد، چیزی نیست که خودش برای خود پدید آورده باشد، بلکه فاعلِ او که خودِ این فاعل و شعورش را پدید آورده، آن را در وجودش نهاده است. ادامه در متن کامل