تفسیر آیهٔ ۱۱۲ سورهٔ توبه

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « اَلتّٰائِبُونَ الْعٰابِدُونَ الْحٰامِدُونَ السّٰائِحُونَ » (توبه‌کنندگان، عبادت‌کنندگان، ستایش‌گران، سیاحت‌کنندگان...) تا پایان آیه. خدای پاک و منزه مؤمنان را به زیباترین صفاتشان توصیف می‌کند؛ و این صفت‌ها به سبب «قطع» مرفوع شده‌اند (یعنی در تقدیر چنین است: مؤمنان، همان توبه‌کنندگان، عبادت‌کنندگان و... هستند). آنان توبه‌کنندگان‌اند، چون از غیر خدا به‌سوی خدای پاک و منزه بازمی‌گردند؛ عبادت‌کنندگانِ اویند و او را با زبان‌هایشان عبادت می‌کنند و به ستایشی نیکو حمدش می‌گویند؛ با پاهایشان عبادت می‌کنند، پس از مرکزی از مراکز دینی و مسجدی از مساجد خدا به مسجدی دیگر رهسپار و در گردش‌اند؛ و با بدن‌هایشان نیز او را عبادت می‌کنند، ازاین‌رو برای او رکوع و سجود به جا می‌آورند.

این جایگاه و ویژگی آنان در حال تنهایی و فردی است؛ اما در زندگی اجتماعی، آنان در آیین دینی امر به معروف و نهی از منکر می‌کنند. افزون بر این، آنان پاسداران حدود الهی‌اند و نه در تنهایی و نه در جمع، و نه در خلوت و نه در آشکار، از آن فراتر نمی‌روند. سپس به پیامبر (ص) فرمان می‌دهد که به آنان بشارت دهد، در حالی که خدای متعال خود در آیهٔ پیشین به آنان بشارت داده بود؛ و در این تکرار، چنان تأکید تمام و کمالی وجود دارد که ارزش و اندازه‌اش سنجیدنی نیست.

از آنچه بیان کردیم، نخست این نکته روشن شد که رازِ ترتیبِ اوصافی که برای آنان برشمرده چیست؛ زیرا ابتدا از ویژگی‌های فردیِ آنان آغاز کرده که عبارت است از: توبه، عبادت، سیاحت، رکوع و سجود؛ سپس ویژگی ویژهٔ آنان در زندگی اجتماعی را که برخاسته از ایمانشان است ذکر کرده و آن امر به معروف و نهی از منکر است؛ و در پایان، به صفتِ زیبای آنان در هر دو حالِ تنهایی و جمع اشاره کرده که همان پاسداری از حدود الهی است. تعبیر به «حفظ» (نگهداری)، افزون بر دلالت بر تجاوز نکردن از مرزها، نشان‌دهندهٔ مراقبت، هوشیاری و اهتمام نیز هست.

دوم آنکه: مراد از سیاحت — که به معنای سیر و حرکت در زمین است — بر پایهٔ آنچه با سیاق و هماهنگی این ترتیب سازگارتر است، رفتن به‌سوی جایگاه‌های یاد و عبادت خدا مانند مسجدهاست. اما این دیدگاه که مراد از سیاحت، روزه‌داری است، یا سیر در زمین برای عبرت گرفتن از شگفتی‌های قدرت خدا و سرنوشت ملت‌های گذشته که دیار و آثارشان آن را بازگو می‌کند، یا سفر کردن برای دانش‌اندوزی، و یا سفر برای طلبِ حدیث به‌طور خاص، هیچ‌یک دیدگاه‌های استواری نیستند.

اما وجه نخست (روزه بودن سیاحت): قطعاً هیچ دلیلی از حیث لفظ برای آن وجود ندارد. و اما دیگر وجوه: هرچند مستحب بودن آن‌ها چه بسا از آیاتی چون سخن خدای متعال که می‌فرماید: « أَ فَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كٰانَ عٰاقِبَهُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ» (آیا در زمین سیر نکردند تا ببینند فرجام کسانی که پیش از آنان بودند چگونه شد؟) (مؤمن: ۸۲) و این سخن او که: « فَلَوْ لاٰ نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَهٍ مِنْهُمْ طٰائِفَهٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ» (پس چرا از هر فرقه‌ای، دسته‌ای کوچ نمی‌کنند تا در دین فهم و دانشی عمیق پیدا کنند؟) (توبه: ۱۲۲) به دست آید، لیکن اراده کردن چنین معانی‌ای از این سخنِ الهی، یعنی از واژهٔ « اَلسّٰائِحُونَ »، زیبایی و ظرافتِ ترتیب میان این صفاتِ پی‌درپی را از بین می‌برد.

و سوم آنکه: این صفات ارجمند همان اموری است که ایمانِ مؤمن با آن‌ها کامل می‌شود؛ همان ایمانی که سزاوارکنندهٔ وعدهٔ قطعی بهشت، و در پی دارندهٔ بشارت الهی و نبوی است؛ و این اوصاف همراه با ادای حق الهی است و وفا کردنِ خدای پاک و منزه را به حقی که خود بر عهده خویش نهاده در پی دارد.

بحث روایی

می‌گویم: مقصود آن حضرت (ع) ویژگی‌هایی است که در آیهٔ دوم آمده است: « اَلتّٰائِبُونَ الْعٰابِدُونَ » تا پایان آیه.

و از پیامبر (ص) روایت شده است که فرمودند: سیاحتِ (سیر و سلوکِ معنویِ) امت من در مسجدهاست.

می‌گویم: و از ابوهریره از پیامبر(ص) روایت شده است: «أن السائحين هم الصائمون» (سیاحت‌کنندگان همان روزه‌دارانند).

و از ابوامامه از پیامبر(ص) روایت است: «إن سياحة أمتي الجهاد في سبيل الله» (سیاحتِ امت من، جهاد در راه خداست)؛ و سخن در این باره پیش‌تر گذشت.

و در «مجمع البیان» از امام باقر و امام صادق(ع) روایت شده است که [این آیه را] تا پایان آن با «یاء» قرائت کرده‌اند: « التائبين العابدين ».

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱۱۱ و ۱۱۲ با هم

و در «کافی» به سند خود از سماعه از امام صادق (ع) روایت شده است که فرمودند: عبّاد بصری در راه مکه با علی بن الحسین (ع) دیدار کرد و به ایشان گفت: ای علی بن الحسین، جهاد و دشواری‌اش را رها کرده‌ای و به حج و آسانی‌اش روی آورده‌ای؟! در حالی که خدا می‌فرماید: « إِنَّ اللّٰهَ اشْتَريٰ » تا آخر آیه. علی بن الحسین (ع) فرمودند: هرگاه کسانی را با این ویژگی‌ها بیابیم، جهاد کردن در کنار آنان برتر از حج است.