تفسیر آیهٔ ۴ سورهٔ فجر

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

و سخن خدای متعال: « وَ اللَّيْلِ إِذٰا يَسْرِ » یعنی هنگامی که شب سپری می‌شود؛ پس مانند این سخن اوست: «وَ اللَّيْلِ إِذْ أَدْبَرَ» (مدثر: ۳۳: و سوگند به شب چون پشت کند و برود). ظاهر آیه نشان می‌دهد که «الـ» برای جنس است، پس مراد مطلقِ پایان شب است. و گفته شده است: مراد از آن، شبِ مزدلفه (شب عید قربان) است که در آن، حاجیان شبانه از عرفات به سوی مزدلفه حرکت می‌کنند و برای طاعت خدا در آنجا گرد می‌آیند و سپس بامدادان از آنجا راهیِ مِنا می‌شوند؛ اما این سخن چنان‌که می‌بینی وجهی ندارد، به‌ویژه بر پایهٔ این دیدگاه که مراد از «ده شب»، ده شب نخستِ ماه [ذی‌حجه] باشد.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱ تا ۵ با هم

خدای متعال می‌فرماید: «وَ الْفَجْرِ وَ لَيٰالٍ عَشْرٍ وَ الشَّفْعِ وَ الْوَتْرِ وَ اللَّيْلِ إِذٰا يَسْرِ هَلْ فِي ذٰلِكَ قَسَمٌ لِذِي حِجْرٍ» (سوگند به سپیده‌دم، و سوگند به شب‌های ده‌گانه، و سوگند به جفت و تاق، و سوگند به شب هنگامی که سپری می‌شود؛ آیا در این‌ها سوگندی [درخور] برای خردمند هست؟) ادامه در متن کامل

«فجر» به معنای صبح، و «شفع» به معنای جفت است. راغب گفته است: «شفع، پیوستن چیزی به مانندِ خود است و به چیزی که جفت شده نیز شفع می‌گویند». ادامه در متن کامل

جواب سوگندهای یادشده در متن حذف شده است و آنچه در ادامه دربارهٔ عذاب اهل سرکشی و ناسپاسی در دنیا و آخرت، پاداش جان‌های آرام‌یافته، و این‌که بخشش نعمت یا تنگ گرفتن روزی تنها برای آزمون و امتحان است خواهد آمد، بر آن جوابِ محذوف دلالت دارد. ادامه در متن کامل

حذفِ جواب قسم و اشاره به آن به شیوهٔ کنایه، در مقام هشدار دادن و بشارت بخشیدن اثرگذارتر و استوارتر است. ادامه در متن کامل

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۳ و ۴ با هم

و در حدیثی آمده است: «الشفع» (جفت) حسن و حسین، و «الوتر» (تک) امیرالمؤمنین (ع) است؛ و دربارهٔ « وَ اللَّيْلِ إِذٰا يَسْرِ » (و سوگند به شب هنگامی که سپری می‌شود) فرمود: آن، شبِ جمع (مزدلفه) است.