تفسیر آیهٔ ۸ سورهٔ انشقاق

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « فَسَوْفَ يُحٰاسَبُ حِسٰاباً يَسِيراً » (به‌زودی حسابی آسان از او کشیده می‌شود). حساب آسان، حسابی است که در آن آسان گرفته شود و از موشکافی و سخت‌گیری خالی باشد.

افزون بر این، عبارتِ « فَسَوْفَ يُحٰاسَبُ » (به‌زودی به حسابش رسیدگی خواهد شد...) یک وعدهٔ نیکوی الهی است و معنا ندارد که حتی در ظاهرِ کلام، شامل کسانی شود که سزاوار آن نیستند.

آری، می‌توان گفت: آسانی و دشواری دو مفهوم نسبی (وابسته به مقایسه) هستند؛ از این رو، حسابرسیِ گناهکاران از میان اهل ایمان در مقایسه با حسابِ کافرانی که جاودانه در دوزخ می‌مانند آسان است، هرچند در مقایسه با حسابِ پرهیزگاران دشوار باشد.

بحث روایی

و در کتاب «معانی الأخبار» به سند خود از ابن‌سنان روایت کرده که امام باقر (ع) فرمود: پیامبر خدا (ص) چنین فرمود:

«كل محاسب معذب» (هر کس از او حساب کشیده شود، عذاب می‌بیند). شخصی به ایشان عرض کرد: ای پیامبر خدا، پس این سخن خدای عزوجل چه می‌شود که می‌فرماید: « فَسَوْفَ يُحٰاسَبُ حِسٰاباً يَسِيراً » (به‌زودی با حسابی آسان بازخواست می‌شود)؟ فرمود: «ذلك العرض يعني التصفح» (منظور از آن، صرفاً عرضه کردن اعمال و بازبینیِ گذراست).

می‌گویم: در کتاب «الدر المنثور» نیز به همین مضمون از بخاری، مسلم، ترمذی و دیگران به نقل از عایشه روایت شده است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۷ تا ۱۵ با هم

همچنین از مجموع این نه آیه برمی‌آید که دادن کارنامه‌ها و گشوده شدن نامه‌های اعمال پیش از حسابرسی است؛ همان‌طور که این سخن خدای متعال نیز بر آن دلالت دارد: «وَ كُلَّ إِنسٰانٍ أَلْزَمْنٰاهُ طٰائِرَهُ فِي عُنُقِهِ وَ نُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيٰامَهِ كِتٰاباً يَلْقٰاهُ مَنْشُوراً اقْرَأْ كِتٰابَكَ كَفيٰ بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيباً» (… ادامه در متن کامل

سپس، چنان‌که می‌بینی، آیاتْ دادن کارنامه از پشت سر را ویژهٔ کافران قرار می‌دهد؛ از این رو سخن دربارهٔ گنهکارانِ مؤمن از اهل گناهان کبیره به میان می‌آید؛ همان کسانی که به دوزخ می‌روند، مدتی در آن می‌مانند و سپس بر پایهٔ روایاتِ هر دو مذهب (شیعه و اهل سنت) با شفاعت از آن بیرون می‌آیند. ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۷ و ۸ با هم

بعضی از مفسران از این اشکال چنین رهایی یافته‌اند که این گروه، نامهٔ اعمالشان را پس از بیرون آمدن از آتش دوزخ به دست راست دریافت می‌کنند.

تفسیر آیه‌های ۷، ۸، ۱۰، ۱۱ و ۱۲ با هم

اما این سخن پذیرفته نیست؛ زیرا ظاهر آیات قرآن—اگر نگوییم صریحِ آن‌ها—نشان می‌دهد که ورود به بهشت یا دوزخ پیامدِ داوری الهی است؛ داوری نیز در پی حسابرسی انجام می‌گیرد و حسابرسی هم پس از دادن نامه‌های اعمال و گشودن کارنامه‌ها رخ می‌دهد. ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۸ و ۱۰ با هم

بعضی دیگر گفته‌اند: ممکن است نامهٔ اعمالِ اینان نیز از پشت سر به آن‌ها داده شود و سخن خدای متعال که می‌فرماید: « فَسَوْفَ يُحٰاسَبُ حِسٰاباً يَسِيراً » (به‌زودی با حسابی آسان به حسابش رسیدگی می‌شود) از بابِ توصیف کل به صفتِ بخشی از اجزای آن باشد (یعنی چون بیشترِ اهل ایمان چنین حسابی دارند، این صفت به همه نسبت داده شده است).

اما این سخن نیز پذیرفتنی نیست؛ چراکه سیاق کلام اجازهٔ چنین مَجازی (کاربرد غیرحقیقی) را نمی‌دهد. موقعیتِ سخن، جایگاهِ جداسازی و بازشناختنِ نیک‌بختان از بدفرجامان و مشخص کردن پاداش و کیفرِ ویژهٔ هر گروه است؛ بنابراین هیچ مجوزی وجود ندارد که گروهی از اهل عذاب را در زمرهٔ اهل بهشت بگنجانیم.

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۷، ۸، ۹ و ۱۲ با هم

و در کتاب «الاحتجاج» از علی (ع) در روایتی آمده است که فرمود: «و الناس يومئذ علي صفات و منازل-فمنهم من يحاسب حسابا يسيرا و ينقلب إلي أهله مسرورا،و منهم الذين يدخلون الجنه بغير حساب-لأنهم لم يلبثوا من أمر الدنيا بشيء-و إنما الحساب هناك علي من يلبس بها هاهنا، و منهم من يحاسب علي النقير و القطمير-و يصير إلي عذاب السعير» (مردم در آن روز بر حالت‌ها و مرتبه‌های گوناگونی هستند: گروهی حسابرسیِ آسانی می‌شوند و شادمان به‌سوی کسان خود بازمی‌گردند؛ گروهی بی‌هیچ حسابی وارد بهشت می‌شوند، زیرا به چیزی از امور دنیا دل نبستند و درنگ نکردند، و حسابرسی در آنجا تنها متوجه کسی است که در اینجا با دنیا درآمیخته باشد؛ و گروهی نیز بر ریزترین چیزها [مانند نقیر: گودی پشت هستهٔ خرما، و قطمیر: پوست نازک روی آن] موشکافانه حسابرسی می‌شوند و سرانجام به‌سوی عذاب آتش سوزان می‌روند). ادامه در متن کامل