تفسیر آیهٔ ۲۶ سورهٔ مطففین

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « خِتٰامُهُ مِسْكٌ وَ فِي ذٰلِكَ فَلْيَتَنٰافَسِ الْمُتَنٰافِسُونَ »؛ برخی گفته‌اند «ختام» به معنای چیزی است که با آن مُهر می‌زنند؛ یعنی آنچه این نوشیدنی با آن مُهروموم شده، به جای گِل و موادی نظیر آن که در دنیا برای بستن و مُهر زدن به کار می‌رود، مُشک است؛ و دیدگاه دیگری نیز مطرح شده است.

بر پایهٔ این دیدگاه، معنای آیه این است که واپسین طعمی که نوشنده از آن احساس می‌کند، بوی خوش مُشک است.

و این سخن خدای متعال که: « وَ فِي ذٰلِكَ فَلْيَتَنٰافَسِ الْمُتَنٰافِسُونَ »؛ «تنافس» یعنی غلبه و پیشی‌گرفتن بر سرِ دستیابی به چیزی، و با توجه به سیاق عبارت، معنای مسابقه و سبقت‌جویی را می‌رساند؛ چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: «سٰابِقُوا إِليٰ مَغْفِرَهٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَ جَنَّهٍ» (به سوی آمرزشی از پروردگارتان و بهشتی بشتابید، حدید: ۲۱) و می‌فرماید: «فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرٰاتِ» (در کارهای خیر از یکدیگر پیشی گیرید، مائده: ۴۸). بنابراین، در این آیه تشویقی است به دستیابی به همان شراب نابِ مُهروموم‌شده‌ای که توصیف شد.

بر این آیه اشکال گرفته‌اند که در آن دو حرف عطف بر سرِ هم درآمده‌اند (واو بر فاء)؛ چراکه در اصلْ تقدیر کلام «فلیتنافس فی ذلك...» بوده است. در پاسخ گفته شده که کلام با در نظر گرفتنِ حرف شرطِ محذوف است و «فاء» در جواب شرط آمده، و جار و مجرور («في ذلك») مقدّم شده تا جایگزین شرط باشد؛ و تقدیر عبارت چنین است: «و إن أريد تنافس فليتنافس في ذلك المتنافسون» (و اگر بنا بر رقابت است، رقابت‌کنندگان باید در چنین چیزی رقابت کنند).

همچنین می‌توان گفت: عبارت « وَ فِي ذٰلِكَ » معطوف به جار و مجرور محذوفِ دیگری است که به « فَلْيَتَنٰافَسِ » تعلق دارد و سیاق سخن بر آن دلالت می‌کند؛ زیرا بحث در توصیف نعمت‌های بهشت است، ازاین‌رو تعبیر « وَ فِي ذٰلِكَ » با خاص کردنِ حکم پس از عام آوردنِ آن، ترغیبی مؤکد را می‌رساند؛ و معنا چنین است: رقابت‌کنندگان باید در نعمت‌های بهشت به‌طور عام، و در آن شراب نابِ مُهروموم‌شده‌ای که به آنان می‌نوشانند به‌طور خاص، با یکدیگر رقابت کنند. این کاربرد مانند آن است که بگوییم: «أكرم المؤمنين و الصالحين منهم خاصه» (مؤمنان، و به‌ویژه صالحانِ آنان را گرامی بدار) و «لا تكن عيابا و للعلماء خاصه» (عیب‌جو مباش، به‌ویژه دربارهٔ دانشمندان).

بحث روایی

در تفسیر قمی، دربارهٔ این سخن که خدای متعال می‌فرماید: « وَ فِي ذٰلِكَ فَلْيَتَنٰافَسِ الْمُتَنٰافِسُونَ » (و در این [نعمت‌ها] باید مشتاقان بر یکدیگر سبقت گیرند) آمده است: فرمود: «مقصود، پیشی گرفتن در همان پاداشی است که یاد کردیم؛ پاداشی که مؤمن در پیِ آن است».