تفسیر آیهٔ ۸ سورهٔ انفطار

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

و سخن خدای متعال: « فِي أَيِّ صُورَهٍ مٰا شٰاءَ رَكَّبَكَ » (در هر چهره و صورتی که خواست، تو را ترکیب کرد و شکل داد)، توضیحی است برای جملهٔ « فَعَدَلَكَ » (و تو را تعادل بخشید)؛ و از همین رو با حرف عطف به جمله‌های پیش از خود وصل نشده است. «صورت» همان هیئت و نقشی است که به اعیان شکل می‌بخشد و چیزی را از چیز دیگر متمایز می‌سازد؛ و کلمهٔ «مَا» زایده و برای تأکید است.

معنای آیه چنین است: در هر صورتی که خواست تو را ترکیب کند — و او جز آنچه حکمت اقتضا کند اراده نمی‌فرماید — همان‌گونه تو را شکل بخشید؛ از مرد یا زن، سفید یا سیاه، بلندقامت یا کوتاه‌قامت، زیبا یا زشت‌رو، و نیرومند یا ناتوان، تا دیگر ویژگی‌ها. همچنین اعضای مشترک میان همهٔ افراد انسان که آن‌ها را از غیر انسان متمایز می‌سازد، مانند دو دست، دو پا، دو چشم، سر، تن، قامتِ راست و مانند این‌ها، همه برخاسته از هماهنگی و تناسبِ بخش‌هایی با بخش‌های دیگر در ساختار وجود انسان است. خدای متعال می‌فرماید: «لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسٰانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ» (تین: ۴؛ ما بی‌گمان انسان را در نیکوترین ساختار و اعتدال آفریدیم)؛ و تمام این‌ها به تدبیر پروردگار کریم بازمی‌گردد و انسان در هیچ‌یک از آن‌ها نقشی نداشته است.

بحث روایی

و در تفسیر قمی، دربارهٔ آیهٔ: « فِي أَيِّ صُورَهٍ مٰا شٰاءَ رَكَّبَكَ » آمده است: فرمود: اگر می‌خواست، تو را بر صورتی جز این صورت ترکیب می‌کرد.

می‌گویم: در مجمع‌البیان نیز این روایت از امام صادق (ع) به صورت مرسل (بدون ذکر سند) نقل شده است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۶ تا ۸ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « يٰا أَيُّهَا الْإِنْسٰانُ مٰا غَرَّكَ بِرَبِّكَ الْكَرِيمِ -إلي قوله- رَكَّبَكَ » (ای انسان، چه چیز تو را در برابر پروردگار بزرگوارت مغرور ساخت و فریب داد؟... که تو را سامان داد و ترکیب کرد)؛ این کلام، سرزنش و توبیخی برای انسان است، و مراد از این انسان، تکذیب‌کنندهٔ روز جزاست؛ چنان‌که از سیاقِ دربردارندهٔ سخنِ « بَلْ تُكَذِّبُونَ بِالدِّينِ » (بلکه شما روز جزا را دروغ می‌شمارید) برمی‌آید. تکذیب روز جزا، کفر و انکارِ تشریعِ دین است، و انکارِ دین نیز انکارِ ربوبیت (پروردگاریِ) خدای متعال است. و اینکه خطاب را متوجه او از آن حیث که «انسان» است کرده، برای این است که دلیلی روشن یا در حکمِ دلیل باشد بر اثبات خصلت‌ها و ویژگی‌هایی از نعمت‌هایش که در ادامه یاد می‌کند؛ نعمت‌هایی که مجموع آن‌ها ویژۀ انسان است.