تفسیر آیهٔ ۴۴ سورهٔ انفال

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ إِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَيْتُمْ فِي أَعْيُنِكُمْ قَلِيلاً وَ يُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ إلي آخر الآيه» (و آن هنگام که چون با هم روبه‌رو شدید، آنان را در چشم شما اندک نمایاند و شما را نیز در چشم آنان اندک نمود... تا آخر آیه). معنای آیه آشکار است، و هیچ ناسازگاری میان این آیه و این سخن خدای متعال نیست: « قَدْ كٰانَ لَكُمْ آيَهٌ فِي فِئَتَيْنِ الْتَقَتٰا فِئَهٌ تُقٰاتِلُ فِي سَبِيلِ اللّٰهِ وَ أُخْريٰ كٰافِرَهٌ يَرَوْنَهُمْ مِثْلَيْهِمْ رَأْيَ الْعَيْنِ وَ اللّٰهُ يُؤَيِّدُ بِنَصْرِهِ مَنْ يَشٰاءُ» (آل عمران: ۱۳) (قطعاً در دو گروهی که با هم روبه‌رو شدند برای شما نشانه‌ای بود: دسته‌ای در راه خدا می‌جنگیدند و دسته‌ای دیگر کافر بودند که آنان [مؤمنان] را به چشم خود دو برابرِ خویش می‌دیدند، و خدا هر که را بخواهد با یاری خود تأیید می‌کند)، بنا بر این‌که این آیه به جنگ بدر اشاره داشته باشد.

این بدان جهت است که اندک نشان دادنی که در آیهٔ مورد بحث به آن اشاره شده، مقید به عبارتِ « إِذِ الْتَقَيْتُمْ » (هنگامی که با هم روبه‌رو شدید) است، و با این قید، ناسازگاری برطرف می‌شود؛ گویی خدای پاک و منزه در آغازِ رویارویی، مؤمنان را در چشم مشرکان اندک نمایاند تا جمعیتِ آنان را ناچیز انگارند و همین امر، آنان را به جنگ و کارزار دلیر کند، تا زمانی که به سوی هم پیشروی کردند و در هم آمیختند؛ [در این هنگام] مؤمنان را در چشمِ مشرکان پرشمار ساخت تا جایی که آنان را با چشم سر دو برابرِ خود دیدند؛ و با این کار، ارادهٔ مشرکان را سست کرد و دل‌هایشان را لرزاند (به وحشت انداخت) و در نتیجه شکست خوردند. پس آیهٔ سورهٔ انفال به آغازِ نبرد اشاره دارد، و آیهٔ سورهٔ آل‌عمران [آل‌عمران: ۱۳] به پس از پیشروی و درآمیختنِ دو سپاه ناظر است. و عبارتِ « لِيَقْضِيَ اللّٰهُ أَمْراً كٰانَ مَفْعُولاً » (تا خدا کاری را که انجام‌شدنی بود به سرانجام برساند) به جملهٔ « يُرِيكُمُوهُمْ » (آنان را به شما نشان می‌دهد) پیوند دارد و بیانگر علتِ مضمونِ آن است.

بحث روایی

و در کتاب «الدر المنثور» دربارهٔ این سخن که خدای متعال می‌فرماید: « وَ إِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَيْتُمْ » (و آن‌گاه که چون با هم روبه‌رو شدید، آنان را به شما نشان می‌داد...) تا آخر آیه، ابن‌ابی‌شیبه، ابن‌جریر، ابوالشیخ و ابن‌مردویه از ابن‌مسعود(رض) روایت کرده‌اند که گفت:

«در روز بدر آنان در چشم ما چندان اندک نمودند که حتی به مردی در کنارم گفتم: آیا آن‌ها را هفتاد نفر می‌بینی؟ گفت: نه، بلکه صد نفرند.»