تفسیر آیهٔ ۴۳ سورهٔ انفال

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « إِذْ يُرِيكَهُمُ اللّٰهُ فِي مَنٰامِكَ قَلِيلاً » (آن‌گاه که خدا آنان را در خوابت به تو اندک نشان داد...) تا آخر آیه. «فشل» به معنای سستی همراه با ترس است، و «تنازع» همان اختلاف است و از «نزع» گرفته شده که نوعی کندن و جدا کردن است، چنان‌که گویی دو طرفِ نزاع هر یک می‌خواهد دیگری را از آنچه بر آن است برکَنَد، و «تسلیم» (به سلامت داشتن و نجات بخشیدن) نتیجه و فرجام کار است.

سخن در تقدیرِ «به یاد آور» است؛ یعنی به یاد آور زمانی را که خدا آنان را در خوابت به تو اندک نشان داد. و اگر آنان را به تو اندک نمایاند، تنها برای آن بود که بدین وسیله دل‌هایتان را استوار سازد و جان‌هایتان آرام گیرد؛ و اگر آنان را بسیار نشان می‌داد و تو آن را برای مؤمنان بازگو می‌کردی، سستی و هراس شما را فرا می‌گرفت و در کارِ بیرون رفتن به سوی آنان به اختلاف می‌افتادید، ولی خدای متعال با اندک نمایاندنِ آنان، شما را از سستی و اختلاف رهانید. به راستی او به راز سینه‌ها — که همان دل‌ها باشند — داناست و آنچه را مایهٔ سامان یافتنِ دل‌ها در آرامش، ثبات و توانمندی‌شان است می‌بیند.

این آیه دلالت دارد بر اینکه خدای پاک و منزه خوابی نویدبخش به پیامبرش (ص) نشان داد که در آن، همان وعدهٔ الهی دربارهٔ یکی از دو گروه را دید مبنی بر اینکه پیروزی از آنِ مؤمنان خواهد بود، و دشمنان را در نظرش اندک و بی‌اهمیت نمایاند؛ و پیامبر (ص) نیز آنچه را دیده بود برای مؤمنان بیان کرد و به آنان نوید پیروزی داد، در نتیجه بر رویارویی با دشمن هم‌پیمان و مصمم شدند. دلیل بر این مطلب، این سخن اوست: « وَ لَوْ أَرٰاكَهُمْ كَثِيراً لَفَشِلْتُمْ » (و اگر آنان را به تو بسیار نشان می‌داد، قطعاً سست می‌شدید...) تا آخر آیه، و این معنا آشکار است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۴۲ و ۴۳ با هم

بر همین سیاق — یعنی برای بیان اینکه بازگشتِ کار در این واقعه به قضای ویژهٔ الهی است نه اسباب عادی — این سخنان بعدی خدای متعال آمده است: « إِذْ يُرِيكَهُمُ اللّٰهُ فِي مَنٰامِكَ قَلِيلاً » (آن‌گاه که خدا آنان را در خوابت به تو اندک نشان می‌داد...)، و این کلام او: « وَ إِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ » (و آن هنگام که شیطان کارهایشان را در نظرشان آراست...)، و نیز این سخن او: « إِذْ يَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ غَرَّ هٰؤُلاٰءِ دِينُهُمْ » (آن‌گاه که منافقان و کسانی که در دل‌هایشان بیماری بود می‌گفتند: اینان را دینشان فریب داده است...).