تفسیر آیهٔ ۳۰ سورهٔ دهر

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ مٰا تَشٰاؤُنَ إِلاّٰ أَنْ يَشٰاءَ اللّٰهُ إِنَّ اللّٰهَ كٰانَ عَلِيماً حَكِيماً » (و شما چیزی را نمی‌خواهید مگر اینکه خدا بخواهد؛ همانا خداوند همواره دانای سنجیده‌کار است). استثنا از نفی می‌رساند که مشیّت (خواست و ارادهٔ) بنده در پیدایش خود، به مشیّت خدای متعال وابسته است؛ بنابراین، مشیّت الهی از راه تعلّق‌گرفتن به مشیّت خودِ بنده در کارِ او اثر می‌گذارد، نه اینکه بی‌واسطه و مستقلاً به کار بنده تعلق گیرد تا به باطل‌شدن اثر ارادهٔ بنده و جبری‌شدن کار بینجامد؛ و نه اینکه بنده در اراده‌اش مستقل باشد و هر چه را بخواهد انجام دهد، چه خدا بخواهد و چه نخواهد. پس کار بنده اختیاری است، چرا که به اختیار خودِ او تکیه دارد. اما اختیارِ خودِ بنده دیگر به اختیاری دیگر تکیه ندارد؛ و توضیح این بحث بارها در بخش‌های پیشین گذشت.

و این آیه برای دفع این پندار آمده است که مبادا گمان شود آنان در مشیّت خود مستقل‌اند و از مشیّت پروردگارشان بریده‌اند. و چه بسا تأکید و ثبتِ این تذکر بر آنان، دلیلِ التفات (تغییر سبک گفتار) به سوی مخاطب در عبارتِ « وَ مٰا تَشٰاؤُنَ إِلاّٰ أَنْ يَشٰاءَ اللّٰهُ » (و شما نمی‌خواهید مگر اینکه خدا بخواهد) باشد؛ همان‌طور که وجهِ التفات از متکلم مع‌الغیر (ما) به غایب (او) در عبارتِ « يَشٰاءَ اللّٰهُ إِنَّ اللّٰهَ » (خدا بخواهد؛ همانا خدا...)، اشاره به علتِ این حکم است؛ زیرا از مسمّای این نامِ جلیل (خداوند)، همه‌چیز آغاز می‌شود و همه‌چیز به او پایان می‌پذیرد؛ بنابراین هیچ اراده و مشیّتی جز به خواستِ او پدید نمی‌آید و هیچ مشیّتی جز با اذن او کارساز نمی‌شود.

و سخن خدای متعال: « إِنَّ اللّٰهَ كٰانَ عَلِيماً حَكِيماً » (همانا خداوند همواره دانای سنجیده‌کار است)، مقدمه‌چینی و زمینه‌ای برای بیان مضمون آیهٔ بعد است.

بحث روایی

و در کتاب «الخرائج و الجرائح»، از حضرت قائم (ع) در حدیثی روایت شده است که به کامل بن ابراهیم مدنی فرمود:

«و آمده‌ای تا دربارهٔ سخنِ مُفَوِّضه (باورمندان به واگذاریِ مطلق امور به انسان) بپرسی؛ دروغ گفته‌اند، بلکه دل‌های ما ظرف‌های مشیت و ارادهٔ خدای عزّوجلّ است؛ پس هرگاه او بخواهد، ما می‌خواهیم، و خداوند می‌فرماید: « وَ مٰا تَشٰاؤُنَ إِلاّٰ أَنْ يَشٰاءَ اللّٰهُ » (و شما چیزی را نمی‌خواهید مگر آنکه خدا بخواهد).»

و در کتاب «الدر المنثور»، ابن مردویه از طریق ابن شهاب، از سالم، از ابوهریره روایت کرده است که پیامبر خدا (ص) هرگاه خطبه می‌خواند، می‌فرمود: «هرچه آمدنی است، نزدیک است؛ برای آنچه می‌آید دوری وجود ندارد، و خداوند به شتابِ هیچ‌کس شتاب نمی‌ورزد. آنچه خدا بخواهد می‌شود، نه آنچه مردم بخواهند. مردم چیزی را اراده می‌کنند و خداوند چیز دیگری را می‌خواهد؛ آنچه خدا بخواهد رخ می‌دهد، هرچند مردم ناخوش دارند. هیچ دورکننده‌ای برای آنچه خدا نزدیک کرده نیست، و هیچ نزدیک‌کننده‌ای برای آنچه خدا دور ساخته وجود ندارد، و هیچ چیزی جز به اذن خدا واقع نمی‌شود.»