تفسیر آیهٔ ۲۲ سورهٔ قیامه

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۲۲ و ۲۳ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نٰاضِرَهٌ إِليٰ رَبِّهٰا نٰاظِرَهٌ » (در آن روز چهره‌هایی شاداب و خرم‌اند، و به سوی پروردگارشان می‌نگرند؛ ۲۲-۲۳). این آیات، روز قیامت را با تقسیم چهره‌ها به دو دسته توصیف می‌کند: شاداب و خرم (ناضره)، و عبوس و درهم‌کشیده (باسره). «نَضْرَه» و «نَضارَتِ» صورت، رنگ، درخت و مانند آن‌ها، به معنای زیبایی، طراوت و شادابی آن است.

و معنای آیه با توجه به تقابل آن با کلام بعد که می‌فرماید: « وَ وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ بٰاسِرَهٌ » (و در آن روز چهره‌هایی عبوس و گرفته‌اند؛ ۲۴) چنین است: در روزی که قیامت برپا می‌شود، چهره‌هایی زیبا، برافروخته و با سرور و شادمانیِ آشکار وجود دارند؛ خدای متعال می‌فرماید: «تَعْرِفُ فِي وُجُوهِهِمْ نَضْرَةَ النَّعِيمِ» (مطففین: ۲۴؛ «در چهره‌هایشان طراوت و شادابیِ نعمت را می‌شناسی»)، و فرمود: «وَ لَقّٰاهُمْ نَضْرَهً وَ سُرُوراً» (دهر: ۱۱: «و به آنان شادابی و شادمانی بخشید»).

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۲۰ تا ۲۳ با هم

و در تفسیر قمی دربارهٔ کلام خدای متعال که می‌فرماید: « كَلاّٰ بَلْ تُحِبُّونَ الْعٰاجِلَهَ » (هرگز! ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۲۲ و ۲۳ با هم

و در کتاب «عیون أخبار الرضا» در بابی که احادیث توحید از امام رضا (ع) آمده، با سند خویش از ابراهیم بن ابی‌محمود آورده است که امام علی بن موسی الرضا (ع) دربارهٔ سخن خدای متعال که می‌فرماید: « وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نٰاضِرَهٌ إِليٰ رَبِّهٰا نٰاظِرَهٌ » فرمود: یعنی چهره‌هایی درخشان‌اند که پاداش پروردگار خویش را انتظار می‌کشند.

می‌گویم: این مطلب را در «التوحید»، «الاحتجاج» و «مجمع البیان» نیز از امام علی (ع) روایت کرده‌اند.

و به این‌که «ناظرة» به معنای «منتظِرة» (چشم‌به‌راه) باشد اشکال گرفته‌اند که فعلِ انتظار با حرف اضافهٔ «إلیٰ» به کار نمی‌رود، بلکه خودبه‌خود متعدی می‌شود و مفعول می‌گیرد؛ اما در «مجمع البیان» با استشهاد به سخن جمیل بن مَعمَر به آن پاسخ داده شده است:

«و إذا نظرت إليك من ملك»؛ (و چون به تو چشم دوزم که پادشاهی،)

«و البحر دونك جدتني نعما»؛ (و دریا در برابر بخشش تو کوچک است، نعمت‌ها به من می‌بخشی.)

و نیز سخن شاعری دیگر:

«إني إليك لما وعدت لناظر»؛ (من برای آنچه وعده داده‌ای، چشم‌به‌راه تواَم،)

«نظر الفقير إلي الغني الموسر»؛ (همانند نگاه نیازمندی که به توانگری دارا چشم دوخته است.)

در تفسیر «کشاف» نیز به‌کاررفتن واژهٔ «نظر» در این آیه به معنای انتظار، کاربردی کنایی شمرده شده که معنایی نیکو و پسندیده است.

در کتاب «الدر المنثور» آمده است: ابن ابی‌شیبه، عبد بن حمید، ترمذی، ابن جریر، ابن منذر، آجُری در «الشریعة»، دارقطنی در «الرؤیة»، حاکم، ابن مَردَوَیه، لالَکائی در «السنة» و بیهقی از ابن عمر روایت کرده‌اند که گفت: پیامبر خدا (ص) فرمود: کم‌مرتبه‌ترین اهل بهشت کسی است که به باغ‌ها، همسران، نعمت‌ها، خدمت‌گزاران و تخت‌هایش تا مسافت هزار سال راه می‌نگرد؛ و گرامی‌ترینِ آنان نزد خداوند کسی است که بامداد و شامگاه به وجه او نظر می‌کند.

سپس پیامبر خدا (ص) این آیه را خواند: « وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نٰاضِرَهٌ » و فرمود: سپیدی و صفا و درخشش؛ و خواند: « إِليٰ رَبِّهٰا نٰاظِرَهٌ » و فرمود: هر روز به وجه او می‌نگرد.

می‌گویم: این روایت قابلیت آن را دارد که با همان معنایی که در تفسیر آیه آوردیم سازگار باشد؛ و حتی اگر از آن بگذریم، می‌توان آن را بر رحمت، فضل، بخشش خدای متعال و دیگر صفات فعلی او حمل کرد؛ زیرا «وجهِ» هر چیز همان نمایی است که با آن رو به دیگران می‌آورد، و آنچه خدای پاک و منزه با آن به استقبال آفریدگانش می‌رود صفات کریمانهٔ اوست؛ بنابراین، نظر به رحمت، فضل، بخشش و صفات بزرگوارانهٔ خدا، همان نظر به وجه کریمانهٔ پروردگار است.

و در همان کتاب [الدر المنثور] آمده است که ابن مَردُویه از انس بن مالک نقل کرده که گفت: پیامبر خدا (ص) دربارهٔ این سخن خدا:

« وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نٰاضِرَهٌ إِليٰ رَبِّهٰا نٰاظِرَهٌ » فرمود: «بدون هیچ کیفیتی، بدون هیچ حدّ و مرز معیّنی و بدون هیچ صفت شناخته‌شده‌ای به پروردگارشان می‌نگرند.»

می‌گویم: این روایت، آنچه را پیش‌تر در تفسیر آیه آوردیم تأیید می‌کند که مراد از آن، نگرش قلبی و دیدن با چشم دل است نه چشم حسّی؛ و این روایت معنای آن دسته از روایات اهل سنت را روشن می‌سازد که ظاهرشان تشبیه (جسم‌انگاری خداوند) و دیدن با چشم حسّی است، چشمی که همواره با محدودیت همراه است.