تفسیر آیهٔ ۱۹ سورهٔ مزمل

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « إِنَّ هٰذِهِ تَذْكِرَهٌ فَمَنْ شٰاءَ اتَّخَذَ إِليٰ رَبِّهِ سَبِيلاً » (همانا این پندی است؛ پس هر که بخواهد، راهی به سوی پروردگار خود برمی‌گزیند). اشاره با «هٰذِهِ» (این) به آیات گذشته با هشدارهای کوبنده و بازدارنده‌هایی است که در بر دارد؛ و «تذکره» پند و اندرزی است که آنچه آدمی باید بر اساس آن عمل کند، با آن یادآوری می‌شود.

و در سخن او: « فَمَنْ شٰاءَ » (پس هر کس بخواهد)، مفعولِ «شٰاءَ» حذف شده است؛ و قاعدهٔ شناخته‌شده در چنین مواردی این است که مفعول از جنس جوابِ شرط در تقدیر گرفته شود و سیاقِ کلام نیز با آن متناسب است. بنا بر این، تقدیرِ سخن چنین خواهد بود: «فمن شاء أن يتخذ إلى ربه سبيلا اتخذ إلخ» (پس هر کس بخواهد راهی به‌سوی پروردگارش در پیش گیرد، راهی در پیش می‌گیرد...)؛ و برخی نیز گفته‌اند مفعولِ مقدّر، پند گرفتن (اتعاظ) است. و منظور از راه در پیش گرفتن به‌سوی او، برگزیدن راهی برای تقرب به درگاه اوست، و آن راه، همان ایمان و طاعت است؛ این مطلبی است که مفسران بیان کرده‌اند.

و این نیز ممکن است که کلمهٔ «هٰذِهِ» (این)، اشاره به آیاتی باشد که در آغاز سوره گذشت و به شب‌زنده‌داری و شب‌خیزی برای عبادت (تهجّد) فرا می‌خواند؛ و آیه برای گسترش دادن خطاب و فراگیر ساختن آن برای مؤمنانِ غیر از پیامبر (ص) آورده شده است، پس از آنکه خطابِ ابتدای سوره ویژهٔ شخص پیامبر (ص) بود. دلیل بر این تعمیم نیز همین سخن پروردگار است که: « فَمَنْ شٰاءَ » إلخ (پس هر که بخواهد...).

مؤیّدِ آنچه گفتیم، آمدن عینِ همین آیه، یعنی « إِنَّ هٰذِهِ تَذْكِرَهٌ » إلخ (همانا این پندی است...) در سورهٔ دهر [انسان: ۲۹] است؛ پس از آنکه به نماز شب با این کلام خدای متعال اشاره شد که: « وَ سَبِّحْهُ لَيْلاً طَوِيلاً » (و پاسی دراز از شب او را تسبیح گوی) [انسان: ۲۶]. از این نکته نتیجه گرفته می‌شود که نماز شب، راهی ویژه است که بنده را به‌سوی پروردگارش هدایت می‌کند.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۲ و ۱۹ با هم

می‌گویم: روایت شده است که آیهٔ تخفیف پس از یک سال نازل شد، و نیز روایت شده که نزول آن هشت ماه بعد بوده است. شب‌زنده‌داری بر غیر پیامبر (ص) واجب نبود، چنان‌که پیش‌تر گذشت، با سخن خدای متعال که می‌فرماید: « إِنَّ هٰذِهِ تَذْكِرَهٌ » (این پند و تذکری است) [مزمّل: ۱۹] به آن اشاره شده است؛ و این سخنِ روایت نیز که می‌گوید: «و طائفة من أصحابه» (و گروهی از یارانش)، مؤید این مطلب است.