تفسیر آیهٔ ۶ سورهٔ جن

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ أَنَّهُ كٰانَ رِجٰالٌ مِنَ الْإِنْسِ يَعُوذُونَ بِرِجٰالٍ مِنَ الْجِنِّ فَزٰادُوهُمْ رَهَقاً » (و این‌که مردانی از آدمیان به مردانی از جن پناه می‌بردند، پس بر سرکشی و تباهیِ آنان افزودند). راغب گفته است: «عَوْذ» پناه بردن به دیگری است؛ و نیز گفته است: «رَهِقَهُ الْأَمْرُ» یعنی آن کار به‌زور و با چیرگی او را فرا گرفت (پایان سخن راغب). «رَهَق» به گناه، طغیان و سرکشی، ترس، شر، و خواری و ناتوانی تفسیر شده است، که همگی تفسیر به لازمهٔ معنا هستند.

مراد از پناه بردنِ آدمیان به جن—بنا بر آنچه گفته شده—این است که مردی از عرب هنگامی که در سفر شبانه‌اش به درّه‌ای فرود می‌آمد، می‌گفت: «أعوذ بعزيز هذا الوادي من شر سفهاء قومه» (به بزرگ و عزیزِ این درّه پناه می‌برم از گزندِ نادانانِ قومش). همچنین از مقاتل نقل شده است که نخستین پناه‌برندگان به جن، گروهی از اهل یمن بودند، سپس قبیلهٔ بنوحنیفه، و پس از آن در میان عرب فراگیر شد.

بعید نیست که مراد از پناه بردن به جن، یاری جستن از آنان برای رسیدن به مقاصد از راه کهانت (ارتباط با جنیان برای پیش‌گویی) باشد؛ و آنچه از برخی نقل شده که معنایش چنین است: «مردانی از آدمیان برای در امان ماندن از جن و از آسیب و گزندِ آنان، به مردانی دیگر پناه می‌بردند»، به همین معنا بازمی‌گردد.

دو ضمیر در عبارت « فَزٰادُوهُمْ » هست که اولی به مردانی از انس و دومی به مردانی از جن بازمی‌گردد؛ و معنا چنین است که مردانِ انس با پناه بردن به مردانِ جن، بر سرکشی و گناهِ جنیان افزودند و در نتیجه، مردان جن گردن‌کشی کردند، طغیان نمودند و گناه‌کار شدند. عکس این نیز جایز است؛ به این صورت که ضمیر اول به مردان جن و ضمیر دوم به مردان انس بازگردد، و معنا چنین باشد که مردان جن بر گناه و طغیانِ مردان انس، یا بر خواری و ترسِ آنان افزودند.

بحث روایی

و در تفسیر قمی، به سند خود از زراره روایت کرده است که گفت: از امام باقر (ع) دربارهٔ این سخن خداوند پرسیدم: « وَ أَنَّهُ كٰانَ رِجٰالٌ مِنَ الْإِنْسِ-يَعُوذُونَ بِرِجٰالٍ مِنَ الْجِنِّ فَزٰادُوهُمْ رَهَقاً » (جن: ۶: و همانا مردانی از آدمیان به مردانی از جن پناه می‌بردند و بر طغیان و گمراهیِ آنان می‌افزودند). فرمود: «مردی نزد کاهن — که شیطان به او القا می‌کرد — می‌رفت و می‌گفت: به شیطان بگو فلانی به تو پناه آورده است.»

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۶ و ۷ با هم

از برخی مفسران نقل شده است که این آیه و آیهٔ پیش از آن از سخنان جن نیست، بلکه سخن خودِ خدای متعال است که به صورت معترضه (سخن میان‌پرده) در میان آیه‌های بازگوکنندهٔ سخن جن جای گرفته است؛ و بنا بر این نظر، ضمیر « أَنَّهُمْ » به جن بازمی‌گردد و خطابِ « ظَنَنْتُمْ » متوجه مردم است؛ ولی اشکال این دیدگاه آن است که با سیاق آیات سازگاری ندارد و بعید می‌نماید.