خَٰشِعَةً أَبۡصَٰرُهُمۡ تَرۡهَقُهُمۡ ذِلَّةٞۚ ذَٰلِكَ ٱلۡيَوۡمُ ٱلَّذِي كَانُواْ يُوعَدُونَ
در حالی که دیدگانشان [از شرم و هراس] فرو افتاده است و خواری سراپایشان را فرا می‌گیرد؛ این همان روزی است که همواره به آن وعده داده می‌شدند.
تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر
بحث روایی
تفسیر آیه‌های ۴۳ و ۴۴ با هم
و در تفسیر قمی آمده است دربارهٔ سخن خدا: « يَوْمَ يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْدٰاثِ سِرٰاعاً » (روزی که شتابان از گورها بیرون می‌آیند) فرمود: «من القبر» (از قبر)؛ و دربارهٔ « كَأَنَّهُمْ إِليٰ نُصُبٍ يُوفِضُونَ » (گویی به سوی نشانه‌ها می‌شتابند) فرمود: «إلى الداعي ينادون» (به سوی آن دعوت‌کننده فراخوانده می‌شوند)؛ و دربارهٔ سخن او: « تَرْهَقُهُمْ ذِلَّهٌ » (خواری آنان را فرامی‌گیرد) فرمود: «تصيبهم ذله» (خواری به ایشان می‌رسد).
تفسیر آیهٔ ۴۴ سورهٔ معارج، از «المیزان فی تفسیر القرآن»، علامه سید محمدحسین طباطبایی، جلد ۲۰، صفحهٔ ۲۴ (چاپ بیروت، مؤسسهٔ اعلمی) — تفسیر روان المیزان، tafsiralmizan.ir/ayah/70/44/
تفسیر این آیه در المیزان
بیان
خدای متعال می‌فرماید: « خٰاشِعَهً أَبْصٰارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّهٌ ذٰلِكَ الْيَوْمُ الَّذِي كٰانُوا يُوعَدُونَ » (دیدگانشان فرو افتاده و ذلّت آنان را فرامی‌گیرد؛ این همان روزی است که بدان وعده داده می‌شدند). «خشوع» حالتی ویژه در دل است که از مشاهدهٔ عظمت و کبریا پدید می‌آید، و همتای آن در اندام‌ها «خضوع» است؛ نسبت دادنِ خشوع به دیدگان نیز به سبب آشکار شدنِ آثار آن در چشم‌هاست. «رَهَق» به معنای پوشاندنِ چیزی از روی قهر و چیره شدن بر آن است.
و سخن خدای متعال: « ذٰلِكَ الْيَوْمُ الَّذِي كٰانُوا يُوعَدُونَ » (این همان روزی است که وعده‌اش را به آنان می‌دادند)، اشاره به همان ویژگی‌های یادشده از جمله بیرون آمدنِ شتابان از گورها، فرو افتادن دیدگان، و فراگرفتنِ خواری و ذلّت است.