تفسیر آیهٔ ۲۷ سورهٔ معارج

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ الَّذِينَ هُمْ مِنْ عَذٰابِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ » (و کسانی که از عذاب پروردگارشان بیمناک و نگرانند)؛ یعنی می‌ترسند. سخن دربارهٔ بیمناکیِ آنان از عذاب پروردگارشان، همانند سخن دربارهٔ تصدیق روز جزا است؛ یعنی همان بیمناکیِ عملی است که از رفتار و حالِ آنان پیداست.

لازمهٔ بیمناکیِ آنان از عذاب پروردگارشان، در عین پایبندی‌شان به اعمال صالح و مجاهدت در راه خدا، این است که به کارهای شایسته‌ای که انجام می‌دهند تکیه نکنند و از عذاب خدا احساس ایمنی و آسودگی نداشته باشند؛ زیرا احساس ایمنی با بیم و ترس جمع نمی‌شود.

ملاک در بیمناکی از عذاب این است که عذاب در پی نافرمانی می‌آید، پس هیچ نجاتی از آن جز با فرمان‌برداریِ نفس نیست؛ و به خودِ نفس هم نمی‌توان اعتماد کرد، چراکه در ذاتِ خویش هیچ توانی ندارد مگر آنچه را خدا به آن توانایی بخشیده است، و خدای پاک و منزه مالکی است که مملوک هیچ‌کس نیست. خدای متعال می‌فرماید: «قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللّٰهِ شَيْئاً» (بگو: چه کسی در برابر [ارادهٔ] خدا کمترین اختیاری دارد؟) (مائده: ۱۷).

افزون بر این، هرچند خدای پاک و منزه به اهل طاعت وعدهٔ نجات داده و یادآور شده که خلاف وعده نمی‌کند، اما این وعده، قدرتِ نامحدود او را مقید نمی‌سازد؛ پس او با این حال بر هرچه بخواهد تواناست و مشیتش نافذ است، بنابراین احساس ایمنی‌ای به معنای سلب قدرت از خدا بر کاری خلافِ وعده وجود ندارد و بیم و ترس به قوت خود باقی است. از همین رو می‌بینیم که خدای متعال دربارهٔ فرشتگانش می‌فرماید: « يَخٰافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ وَ يَفْعَلُونَ مٰا يُؤْمَرُونَ » (از پروردگارشان که بر فراز آن‌هاست می‌ترسند و آنچه را بدان مأمورند انجام می‌دهند)، و با اینکه به عصمتشان تصریح دارد، آنان را به داشتن خوف توصیف می‌کند؛ و دربارهٔ پیامبرانش می‌فرماید: «وَ يَخْشَوْنَهُ وَ لاٰ يَخْشَوْنَ أَحَداً إِلاَّ اللّٰهَ» (و از او می‌ترسند و از هیچ‌کس جز خدا نمی‌ترسند) (احزاب: ۳۹)؛ و در این آیه مؤمنان را به بیمناکی توصیف می‌کند، در حالی که در پایان این آیات با سخنی قاطع به آنان وعده می‌دهد و می‌فرماید:

« أُولٰئِكَ فِي جَنّٰاتٍ مُكْرَمُونَ » (آنان در باغ‌های بهشت گرامی داشته می‌شوند).