تفسیر آیهٔ ۲۴ سورهٔ معارج

تفسیر این آیه در المیزان

بحث روایی

و در «مجمع‌البیان» دربارهٔ فرمودهٔ خدای متعال: « وَ الَّذِينَ فِي أَمْوٰالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ » (و کسانی که در اموالشان حقی معلوم است) آورده است:

از امام صادق (ع) روایت شده است که فرمود: حق معلوم از زکات نیست؛ بلکه چیزی است که از مالت بیرون می‌کشی، اگر خواستی در هر جمعه و اگر خواستی هر روز، و هر صاحب فضلی به اندازهٔ فضل و توان خود می‌بخشد.

می‌گوید: و نیز از آن حضرت روایت شده است که فرمود: آن است که با خویشاوندان پیوند برقرار کنی، به کسی که تو را محروم ساخته عطا نمایی و به کسی که با تو دشمنی ورزیده است صدقه بدهی.

می‌گویم: این معنا در «کافی» نیز با چندین طریق از امام باقر و امام صادق (ع) روایت شده و در «محاسن» هم از امام باقر (ع) نقل شده است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۲۴ و ۲۵ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « وَ الَّذِينَ فِي أَمْوٰالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ لِلسّٰائِلِ وَ الْمَحْرُومِ » (و کسانی که در اموالشان حقی معین است، برای نیازمندِ خواهنده و محروم). برخی آن را به زکات واجب تفسیر کرده‌اند؛

و در حدیثی از امام صادق (ع) آمده است: «حق معلوم، از زکات نیست؛ بلکه مقدار معینی است که به فقیران انفاق می‌کنند. و سائل، فقیری است که درخواست کمک می‌کند، و محروم، فقیری است که خویشتن‌داری و عفت می‌ورزد و درخواست نمی‌کند.» سیاق آیه نیز مؤید همین معناست؛ زیرا برای زکات، مصارفِ مشخصی در این فرمودهٔ خدا هست: «إِنَّمَا الصَّدَقٰاتُ لِلْفُقَرٰاءِ وَ الْمَسٰاكِينِ وَ الْعٰامِلِينَ عَلَيْهٰا وَ الْمُؤَلَّفَهِ قُلُوبُهُمْ وَ فِي الرِّقٰابِ وَ الْغٰارِمِينَ وَ فِي سَبِيلِ اللّٰهِ وَ ابْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَهً مِنَ اللّٰهِ» (زکات‌ها تنها برای نیازمندان، بینوایان، کارگزارانِ گردآوری آن، کسانی که دل‌هایشان جلب می‌شود، برای آزادی بردگان، بدهکاران، در راه خدا و در راه ماندگان است؛ تکلیفی است از سوی خدا) (توبه: ۶۰)، و چنان‌که ظاهر آیه نشان می‌دهد، زکات به سائل و محروم اختصاص ندارد.