تفسیر آیهٔ ۲۲ سورهٔ معارج

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

استثنا شدن مؤمنان نیز از آن رو نیست که این صفت در وجود آنان آفریده نشده است، بلکه به این دلیل است که آنان این صفت را بر حالت کمالش باقی نگه داشته‌اند و آن را به رذیلت و نقمت تبدیل نکرده‌اند.

همچنین دربارهٔ این استثنا پاسخ داده‌اند که استثنای منقطع (استثنایی که در آن مستثنیٰ از جنس مستثنیٰ‌منه نیست) است؛ که سستیِ این پاسخ نیز چنان‌که می‌بینی آشکار است.

خدای متعال می‌فرماید: « إِلاَّ الْمُصَلِّينَ » (مگر نمازگزاران)؛ این جمله استثنایی از انسانی است که به صفت هلع توصیف شد. مقدّم داشتنِ نماز بر دیگر کارهای شایسته‌ای که در آیات پس از آن شمرده شده، دلیلی بر والایی مقام نماز و این است که نماز بهترین اعمال است.

افزون بر اینکه نماز اثری برجسته در زدودن رذیلتِ هلعِ مذموم دارد، و خدای متعال فرموده است: «إِنَّ الصَّلاٰهَ تَنْهيٰ عَنِ الْفَحْشٰاءِ وَ الْمُنْكَرِ» (عنکبوت: ۴۵؛ «همانا نماز از کار زشت و ناپسند بازمی‌دارد»).

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱۹ تا ۲۲ با هم

زمخشری برای رهایی از این اشکال آورده است که در این کلام استعاره به کار رفته است؛ به این معنا که چون انسان بی‌تابی و بخل‌ورزی را برمی‌گزیند و این دو خصلت در وجودش ریشه‌دار شده است، گویی بر آن‌ها سرشته شده و طبعش چنین آفریده شده است، و گویی امری تکوینی و جبری و غیراختیاری در اوست؛ بنابراین، کلام بر پایهٔ تشبیه استوار است، نه برای اینکه بیان کند این صفت واقعاً آفریدهٔ خداوند است، چراکه این سخن برای نکوهش آمده و خدای پاک و منزه کار خود را نکوهش نمی‌کند. ادامه در متن کامل

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۲۲ و ۲۳ با هم

و در روایت ابی‌الجارود از امام باقر (ع) آمده است که فرمود: سپس [خداوند] استثنا کرد و فرمود: « إِلاَّ الْمُصَلِّينَ » (مگر نمازگزاران)، و آنان را به بهترین اعمالشان توصیف نمود: « اَلَّذِينَ هُمْ عَليٰ صَلاٰتِهِمْ دٰائِمُونَ » (همان کسانی که بر نمازشان مداومت می‌ورزند)؛ می‌فرماید: هرگاه [انسان] چیزی از نمازهای نافله (مستحب) را بر خود لازم ساخت، بر آن مداومت ورزد.