تفسیر آیهٔ ۲۰۴ سورهٔ اعراف

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ إِذٰا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَ أَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ » (و هنگامی که قرآن خوانده می‌شود، به آن گوش فرا دهید و خاموش باشید، باشد که مشمول رحمت شوید). «إنصات» به معنای سکوت همراه با گوش دادن است، و گفته شده: گوش فرادادن همراه با سکوت است. گفته می‌شود: «أنصت الحدیث» و «أنصت له» یعنی در حال سکوت گوش سپرد؛ و «أنصته غیره» یعنی دیگری او را ساکت کرد، و «أنصت الرجل» یعنی آن مرد خاموش شد. بنابراین معنا چنین است:

به قرآن گوش فرا دهید و خاموش باشید.

این آیه از نظر دلالت عام است، هرچند گفته شده که دربارهٔ نماز جماعت فرود آمده است.

بحث روایی

و در کتاب «الدر المنثور»، ابن‌مردویه از ابن‌عباس روایت کرده است که گفت: پیامبر(ص) نماز گزارد و گروهی پشت سر ایشان [قرآن] خواندند؛ پس این آیه نازل شد: « وَ إِذٰا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَ أَنْصِتُوا » (و هنگامی که قرآن خوانده می‌شود، به آن گوش فرا دهید و خاموش باشید؛ اعراف: ۲۰۴).

می‌گویم: در این باره روایت‌های متعددی از طریق اهل‌سنت نقل شده است؛ در برخی از آن‌ها آمده است که آنان در حالی که در نماز بودند پشت سر پیامبر سخن می‌گفتند، پس این آیه نازل شد؛ در برخی دیگر آمده که او جوانی از انصار بود، و در بعضی روایات نیز آمده که مردی بود.

و در «مجمع‌البیان»، پس از یادکرد این دیدگاه که آیه دربارهٔ نماز جماعت پشت سر امام نازل شده، آمده است:

«وَ رُوِيَ ذٰلِكَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ (ع)»؛ (و این سخن از امام باقر (ع) نیز روایت شده است).

و در همان کتاب آمده است که از امام صادق (ع) روایت شده که فرمود: «يَجِبُ الْإِنْصَاتُ لِلْقُرْآنِ فِي الصَّلَاةِ وَ غَيْرِهَا»؛ (خاموش ماندن و گوش فرادادن به قرآن [إنصات]، چه در نماز و چه بیرون از آن، واجب است).

می‌گویم: عیاشی نیز این روایت را از زراره از آن حضرت (ع) نقل کرده و در پایانش آمده است: «وَ إِذَا قُرِئَ عِنْدَكَ الْقُرْآنُ - وَجَبَ عَلَيْكَ الْإِنْصَاتُ وَ الِاسْتِمَاعُ»؛ (و هرگاه نزد تو قرآن خوانده شود، خاموش ماندن و گوش فرا دادن بر تو واجب است).

و در همان کتاب، از عبدالله بن ابی‌یعفور روایت شده است که گفت: به امام صادق (ع) عرض کردم: مردی قرآن می‌خواند در حالی که من در نمازم؛ آیا خاموش ماندن و گوش سپردن بر من واجب است؟ فرمود: «نَعَمْ إِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ - وَجَبَ عَلَيْكَ الْإِنْصَاتُ وَ الِاسْتِمَاعُ»؛ (آری، هنگامی که قرآن خوانده شود، خاموش ماندن و گوش فرا دادن بر تو واجب است).

و در تفسیر عیاشی، از ابوکهمش از امام صادق (ع) روایت شده است که فرمود: ابن‌کوّاء پشت سر امیرالمؤمنین (ع) [این آیه را] خواند: « لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْخٰاسِرِينَ » (زمر: ۶۵؛ اگر شرک ورزی، بی‌گمان عملت تباه می‌شود و قطعاً از زیان‌کاران خواهی بود)، و امیرالمؤمنین (ع) خاموش ماند [و گوش فرا داد].

می‌گویم: این روایات در موردی جز قرائتِ امام جماعت، بر استحباب حمل می‌شوند (یعنی خاموش ماندن مستحب است، نه واجب) و بحث کامل آن در علم فقه است.