تفسیر آیهٔ ۲۰۲ سورهٔ اعراف

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ إِخْوٰانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الغَيِّ ثُمَّ لاٰ يُقْصِرُونَ » (و برادرانشان آنان را در گمراهی پیش می‌برند و کمک می‌کنند، سپس بازنمی‌ایستند). گویا این جمله، حالیه (بیانگر وضعیت هم‌زمان) است؛ و مراد از «برادرانشان»، برادران مشرکان یعنی شیاطین هستند، همان‌گونه که در این سخن آمده است: «إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كٰانُوا إِخْوٰانَ الشَّيٰاطِينِ» (بی‌تردید اسراف‌کاران برادران شیاطین‌اند؛ اسراء: ۲۷). و «اقصار» به معنای دست کشیدن و پایان دادن است.

معنای آیه چنین است: پرهیزگاران در چنین وضعیتی از یادآوری و بینایی به سر می‌برند، در حالی که برادرانِ مشرکان، یعنی همان شیاطین، مشرکان را در گمراهی‌شان یاری می‌رسانند و به پیش می‌رانند و سپس از امداد و پشتیبانیِ آنان دست نمی‌کشند؛ یا اینکه خودِ مشرکان از گمراهی‌شان دست برنمی‌دارند و بازنمی‌ایستند.

بحث روایی

در کتاب «الدر المنثور»، حکیم ترمذی از عمر بن خطّاب روایت کرده است که گفت: پیامبر خدا (ص) نزد من آمد در حالی که اندوه را در چهره‌اش می‌دیدم؛ پس محاسنم را گرفت و فرمود: «إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ» (ما از آنِ خداییم و به‌سوی او بازمی‌گردیم)؛ اندکی پیش جبرئیل نزدم آمد و گفت: «إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ». گفتم: آری، «إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ»؛ ای جبرئیل، این [اندوه] از چیست؟ گفت: امتت پس از تو، اندک‌زمانی بعد که چندان هم دراز نیست، گرفتار فتنه‌ای سخت می‌شوند. گفتم: فتنهٔ کفر یا فتنهٔ گمراهی؟ گفت: همهٔ این‌ها خواهد بود. گفتم: این چگونه ممکن است در حالی که من کتاب خدا را در میانشان بر جای می‌گذارم؟ گفت: با همان کتاب خدا گمراه می‌شوند، و آغاز این انحراف از سوی قاریان و زمامدارانشان خواهد بود؛ زمامداران، حقوق مردم را دریغ می‌دارند و آن را به ایشان نمی‌دهند، در نتیجه کارشان به جنگ و کشتار می‌کشد، و قاریان نیز از هوس‌های زمامداران پیروی می‌کنند، «فَيَمُدُّونَهُمْ فِي الْغَيِّ ثُمَّ لَا يُقْصِرُونَ» (اعراف: ۲۰۲؛ پس آنان را در گمراهی به پیش می‌رانند و بازنمی‌ایستند). گفتم: ای جبرئیل، هرکس از آنان که به سلامت بماند، با چه چیزی نجات می‌یابد؟ گفت: با خویشتن‌داری و شکیبایی؛ اگر حقشان را دادند آن را می‌گیرند، و اگر از آنان بازداشتند، وا می‌گذارند.