تفسیر آیهٔ ۱۴۷ سورهٔ اعراف

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيٰاتِنٰا وَ لِقٰاءِ الْآخِرَهِ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ هَلْ يُجْزَوْنَ إِلاّٰ مٰا كٰانُوا يَعْمَلُونَ » (و کسانی که آیات ما و دیدار آخرت را تکذیب کردند، اعمالشان تباه شد؛ آیا جز در برابر آنچه انجام می‌دادند کیفر می‌بینند؟). معنای آیه روشن است و از آن چنین برمی‌آید:

نخست این‌که پاداش و کیفر همان خودِ عمل است، و این نکته پیش‌تر بارها در مباحث گذشته توضیح داده شد.

دوم این‌که حبط (تباه و بی‌اثر شدن عمل) خود بخشی از کیفر است؛ زیرا کیفر در ازای عمل است و هرگاه عمل تباه شود، بی‌اثر ساختنِ آن همان کیفر است. حبط تنها به کارهایی تعلق می‌گیرد که جنبه‌ای از نیکی در آن‌ها باشد؛ بنابراین، نتیجهٔ نابود شدن کارهای نیکِ کسی که هم کار نیک دارد و هم کار بد، این است که در برابر کارهای بدش به بدی کیفر داده شود و در برابر کارهای نیکش با تباه ساختن آن‌ها مجازات شود، در نتیجه جزایش یکسره بد و ناگوار خواهد بود.

و ممکن است آیه به معنای دیگری گرفته شود: منظور از جزا، همان پاداش نیکو باشد و عبارت « هَلْ يُجْزَوْنَ إِلاّٰ مٰا كٰانُوا يَعْمَلُونَ » (آیا جز آنچه می‌کردند پاداش می‌یابند؟) کنایه از این باشد که آنان هیچ پاداشی دریافت نمی‌کنند؛ زیرا به سبب تباه شدن اعمال، هیچ کار شایسته‌ای برایشان باقی نمانده است، چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: «وَ قَدِمْنٰا إِليٰ مٰا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْنٰاهُ هَبٰاءً مَنْثُوراً» (فرقان: ۲۳) (و به سراغ کارهایی که کرده‌اند می‌رویم و آن را غباری پراکنده می‌سازیم). دلیل این‌که منظور از جزا همان پاداش نیک است، آن است که این جزا در برابر اعمالی است که پیش‌تر در آیه یاد شد، و قرینهٔ یادآوریِ «حبط» نشان می‌دهد که مقصود، اعمال نیکوست.

از همین‌جا نادرستی استدلال کسانی آشکار می‌شود که با این آیه خواسته‌اند بگویند رهاکنندهٔ واجب، چنانچه به کار متضادِ آن مشغول نشود، کیفری ندارد؛ زیرا کاری نکرده تا بر آن مجازات شود، در حالی که خدای متعال می‌فرماید: «هَلْ يُجْزَوْنَ إِلاّٰ مٰا كٰانُوا يَعْمَلُونَ» (آیا جز آنچه همواره انجام می‌دادند، کیفر می‌بینند؟).

دلیلِ نادرستیِ این سخن آن است که مقصود از جزا در آیه پاداش نیک است، و معنایش این است که آنان در آخرت هیچ ثوابی ندارند؛ زیرا کار نیکی نیاورده‌اند و عملی انجام نداده‌اند که بر آن پاداش یابند.

افزون بر این، ثبوت کیفر برای صرفِ نافرمانی و ترکِ دستورهای الهی — با چشم‌پوشی از این‌که شخص به کار متضادِ آن سرگرم شود یا نشود — از کلام خدای متعال مانند یک امر بدیهی و ضروری دانسته می‌شود؛ چنان‌که خدای عزوجل می‌فرماید: «وَ مَنْ يَعْصِ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ فَإِنَّ لَهُ نٰارَ جَهَنَّمَ» (جن: ۲۳) (و هر کس نافرمانی خدا و پیامبرش را کند، بی‌تردید آتش دوزخ برای اوست) و آیاتی دیگر از این دست.