تفسیر آیهٔ ۱۰۰ سورهٔ اعراف

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « أَ وَ لَمْ يَهْدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ أَهْلِهٰا » (آیا برای کسانی که زمین را پس از اهل آن به ارث می‌برند، روشن نساخته است که...) تا پایان آیه.

ظاهر این است که فاعلِ فعل « يَهْدِ »، ضمیری است که به سرگذشت‌های اجمالی اهل آبادی‌ها بازمی‌گردد، و عبارت « لِلَّذِينَ يَرِثُونَ » مفعولِ آن است که به سبب دربرداشتن معنای تبیین (روشن ساختن)، با حرف «لام» متعدی شده است. پس معنا چنین است: «آیا آنچه از سرگذشت‌های اهل آبادی‌ها تلاوت کردیم، در حالی که هدایتگر آنان است، برای کسانی که زمین را پس از اهلش به ارث می‌برند روشن نکرده است؟». و تعبیر « أَنْ لَوْ نَشٰاءُ أَصَبْنٰاهُمْ » تا پایان آیه، مفعولِ فعل « يَهْدِ » است. و مراد از «کسانی که زمین را پس از اهل آن به ارث می‌برند»، این گروه است: آیندگانی که زمین را از گذشتگان خویش به ارث برده‌اند.

چکیدهٔ معنا چنین است: آیا برای آیندگانِ اقوامی که یادآور شدیم چگونه پس از آزمودنشان آنان را به کیفر گناهانشان گرفتار ساختیم و سپس بر دل‌هایشان مهر زدیم تا نتوانند اندرزهای پیامبرانشان را بشنوند، روشن نگشته است که ما اگر بخواهیم، آنان را نیز به سزای گناهانشان گرفتار می‌سازیم، بی‌آنکه مانعی بتواند جلوگیر ما شود یا آنان بتوانند با چیزی خود را از عذاب ما حفظ کنند؟

و چه بسا گفته شده که فعل « يَهْدِ » در جایگاه فعل لازم قرار گرفته است و معنا چنین می‌شود: «آیا اینکه اگر بخواهیم آنان را به گناهانشان گرفتار می‌سازیم، هدایت را در حق آنان پدید نیاورده است؟». نظیر این کاربرد، کلام خدای متعال است که می‌فرماید: « أَ وَ لَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنٰا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْقُرُونِ يَمْشُونَ فِي مَسٰاكِنِهِمْ» (آیا برای آنان روشن نساخته است که چه بسیار نسل‌ها را پیش از آنان هلاک کردیم، در حالی که اینان در محل سکونتشان رفت‌وآمد می‌کنند؟) (سجده: ۲۶).

و اما این سخن خدا: « وَ نَطْبَعُ عَليٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ يَسْمَعُونَ » (و بر دل‌هایشان مهر می‌نهیم، پس چیزی نمی‌شنوند)، به « أَصَبْنٰاهُمْ » (آنان را گرفتار می‌ساختیم) عطف شده است؛ زیرا فعل ماضی در اینجا در معنای آینده است، و معنا چنین می‌شود: «آیا برای آنان روشن نشده است که اگر بخواهیم، بر دل‌هایشان مهر می‌نهیم...». برخی نیز گفته‌اند که این جمله، یک جملهٔ معترضه در پایان کلام است. در تفسیر این آیه، وجوه و دیدگاه‌های دیگری نیز گفته‌اند که فایده‌ای در بر ندارد.