أَفَأَمِنُواْ مَكۡرَ ٱللَّهِۚ فَلَا يَأۡمَنُ مَكۡرَ ٱللَّهِ إِلَّا ٱلۡقَوۡمُ ٱلۡخَٰسِرُونَ
آیا از تدبیر غافلگیرکنندهٔ خدا (مکر الهی) خود را ایمن پنداشته‌اند؟! در حالی که جز مردمِ زیانکار، کسی خود را از تدبیر خدا در امان نمی‌داند.
تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر
بیان
تفسیر آیه‌های ۹۷ تا ۹۹ با هم
و چه لطیف است سخن خدای متعال که نخست فرمود: « أَ فَأَمِنَ أَهْلُ الْقُريٰ » (آیا اهل آبادی‌ها ایمن شده‌اند؟) و بعد فرمود: « أَ وَ أَمِنَ أَهْلُ الْقُريٰ » (یا آیا اهل آبادی‌ها ایمن شده‌اند؟) و سپس فرمود: « أَ فَأَمِنُوا مَكْرَ اللّٰهِ » (آیا از مکر خدا ایمن شده‌اند؟). این تعبیر سوم — که در همین آیه آمده — جمع‌بندی و خلاصه‌ای از هر دو انکار و توبیخِ پیشین در آن دو آیه است. در هر دو آیهٔ نخست، عبارت «اهل آبادی‌ها» به صورت اسم ظاهر ذکر شد و در آیهٔ دوم نفرمود: «أ و أمنوا...» (تا با ضمیر بیاورد)، تا اینکه ضمیر جمع در آیهٔ سوم (در «أَ فَأَمِنُوا») به همهٔ کسانِ یادشده در هر دو آیه بازگردد؛ گویی اهل آبادی‌ها در حال خواب، گروهی جدا از اهل آبادی‌ها در حال بازی و سرگرمی فرض شده‌اند.
تفسیر آیهٔ ۹۹ سورهٔ اعراف، از «المیزان فی تفسیر القرآن»، علامه سید محمدحسین طباطبایی، جلد ۸، صفحهٔ ۲۰۲ (چاپ بیروت، مؤسسهٔ اعلمی) — تفسیر روان المیزان، tafsiralmizan.ir/ayah/7/99/
تفسیر این آیه در المیزان
بیان
خدای متعال می‌فرماید: « أَ فَأَمِنُوا مَكْرَ اللّٰهِ فَلاٰ يَأْمَنُ مَكْرَ اللّٰهِ إِلاَّ الْقَوْمُ الْخٰاسِرُونَ » (آیا از مکر خدا ایمن گشته‌اند؟ با آنکه جز قوم زیانکار، کسی از مکر خدا احساس ایمنی نمی‌کند).
تعبیر «مكر به مكرا» یعنی به او آسیبی برساند یا او را به امری دچار کند که به آسیب بینجامد، در حالی که خودش متوجه نباشد. چنین کاری تنها در صورتی از خدای متعال درست است که از باب مجازات و کیفر باشد؛ مانند اینکه انسان مرتکب معصیتی شود و خداوند او را از جایی که متوجه نیست گرفتار عذاب کند، یا با او چنان رفتار کند که ناخودآگاه به سوی عذاب رانده شود. اما مکر ابتدایی (بدون تحقق معصیتِ پیشین)، امری است که در حق خدای متعال محال است، و بارها به این نکته اشاره شد.
و اینکه فرمود: « فَلاٰ يَأْمَنُ مَكْرَ اللّٰهِ إِلاَّ الْقَوْمُ الْخٰاسِرُونَ » (پس از مکر خدا جز قوم زیانکار، احساس ایمنی نمی‌کنند)، از آن روست که خدای متعال در دو آیهٔ نخست روشن ساخت که خودِ احساس ایمنی از مکر خدا، نوعی مکر الهی است که در پی آن عذاب خداوند می‌آید. پس کسانی که از مکر خدا آسوده‌خاطرند زیانکارند؛ چرا که با همین احساس امنیت، گرفتار مکرِ الهی شده‌اند.