تفسیر آیهٔ ۴۸ سورهٔ قلم

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ وَ لاٰ تَكُنْ كَصٰاحِبِ الْحُوتِ إِذْ نٰاديٰ وَ هُوَ مَكْظُومٌ » (پس در برابر حکم پروردگارت شکیبایی کن و مانند همدم ماهی [یونس] مباش، آن‌گاه که با اندوهی فروخورده ندا داد). «صاحب الحوت» (همدم ماهی) یونس پیامبر (ع) است، و «مکظوم» از کظم غیظ است، به معنای کسی که خشم خود را فرو می‌برد؛ از این‌رو به کسی که گلویش از اندوه فشرده شده، چون راهی برای فرونشاندن خشمش نمی‌یابد، تفسیر شده است. و نهی پیامبر (ص) از اینکه مانند یونس (ع) باشد در حالی که هنگام ندا دادن مالامال از اندوه بود، در واقع نهی از سببی است که به ابتلایی همانند آن می‌انجامد، و آن سبب همان تنگیِ سینه (کم‌حوصلگی) و شتاب‌ورزی در درخواست عذاب است.

و معنا چنین است: پس برای حکم پروردگارت شکیبا باش که آنان را به تدریج به هلاکت می‌کشاند و مهلتشان می‌دهد، و به‌خاطر کفرشان در فرارسیدن عذابشان شتاب مکن، و مانند یونس مباش تا مبادا چون او شوی در حالی که مالامال از اندوه یا خشم است و با تسبیح و اعتراف به ستم [بر خود] ندا سر می‌دهد؛ یعنی شکیبایی پیشه کن و برحذر باش از اینکه به ابتلایی شبیه ابتلای او گرفتار شوی. و ندای او همان سخن وی در شکم ماهی است: « لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنْتَ سُبْحٰانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظّٰالِمِينَ » (معبودی جز تو نیست، منزهی تو، بی‌گمان من از ستمکاران بودم؛ انبیاء: ۸۷)، چنان‌که در سورهٔ انبیاء آمده است.

و گفته شده است: لام در « لِحُكْمِ رَبِّكَ » به معنای «تا» است و در آن تهدید و هشداری برای قوم اوست که به‌زودی خداوند میان او و آنان داوری خواهد کرد؛ اما وجه نخست با سیاقِ آیات پیشین مناسب‌تر است.

بحث روایی

و در تفسیر قمی، دربارهٔ این سخن که خدای متعال می‌فرماید: « إِذْ نٰاديٰ وَ هُوَ مَكْظُومٌ » (آن هنگام که پروردگارش را ندا داد در حالی که اندوه گلویش را فشرده بود)، در روایت ابوالجارود از امام باقر (ع) آمده است که می‌فرماید: مغموم (یعنی اندوهگین).