تفسیر آیهٔ ۵ سورهٔ تحریم

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « عَسيٰ رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَكُنَّ أَنْ يُبْدِلَهُ أَزْوٰاجاً خَيْراً مِنْكُنَّ » (امید است اگر شما را طلاق دهد، پروردگارش همسرانی بهتر از شما جایگزینش کند...) تا آخر آیه؛ این سخن، بی‌نیازی خداوند را نشان می‌دهد؛ چراکه همسران گرچه به شرف همسری با پیامبر (ص) مشرّف بودند، اما کرامت نزد خدا تنها به تقواست؛ چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: «فَإِنَّ اللّٰهَ أَعَدَّ لِلْمُحْسِنٰاتِ مِنْكُنَّ أَجْراً عَظِيماً» (همانا خدا برای نیکوکاران از شما، پاداشی بزرگ آماده ساخته است؛ احزاب: ۲۹). به جایگاه « مِنْكُنَّ » (از شما) بنگرید؛ و فرمود: «يٰا نِسٰاءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفٰاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ يُضٰاعَفْ لَهَا الْعَذٰابُ ضِعْفَيْنِ وَ كٰانَ ذٰلِكَ عَلَى اللّٰهِ يَسِيراً وَ مَنْ يَقْنُتْ مِنْكُنَّ لِلّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ تَعْمَلْ صٰالِحاً نُؤْتِهٰا أَجْرَهٰا مَرَّتَيْنِ وَ أَعْتَدْنٰا لَهٰا رِزْقاً كَرِيماً» (ای همسران پیامبر، هرکس از شما کار زشت آشکاری مرتکب شود، عذابش دوچندان خواهد بود و این کار بر خدا آسان است؛ و هرکس از شما در برابر خدا و پیامبرش فروتنی و فرمان‌برداری کند و کار شایسته انجام دهد، پاداشش را دوچندان به او می‌دهیم و برایش روزیِ باارزشی آماده کرده‌ایم؛ احزاب: ۳۰-۳۱).

از همین رو، این بی‌نیازی را با امیدبخشیدن به جایگزینیِ همسرانی بهتر از آنان در صورت طلاق دادنشان بیان فرمود، و این برتری را به صفات ارزشمندی وابسته کرد که برای همسرانِ جدید برشمرد؛ یعنی اینکه: «مسلمات مؤمنات قانتات تائبات عابدات سائحات -أي صائمات- ثيبات و أبكارا» (زنانی مسلمان، باایمان، فرمان‌بردار و فروتن، توبه‌کار، اهل عبادت، روزه‌دار، بیوه و دوشیزه) باشند.

پس هر زنی که پیامبر (ص) به همسری برمی‌گزید و مجموع این صفات را دارا بود، از آنان بهتر می‌شد؛ و این برتری جز به‌خاطر بهره‌مندیِ ویژه از قنوت (فرمان‌برداریِ همراه با خضوع) و توبه، یا تنها قنوت نبود، در حالی که در دیگر صفات با آنان مشترک بود؛ و قنوت همان پایبندیِ همیشگی به طاعت همراه با خضوع است.

این معنا با آنچه در مثلِ مریم در پایان همین سوره آمده تأیید می‌شود که از قنوتِ او یاد کرده و فرموده است: « وَ كٰانَتْ مِنَ الْقٰانِتِينَ » (و او از فرمان‌بردارانِ فروتن بود)؛ بنابراین، آنچه آن دو همسر از دست داده بودند همان قنوت بود؛ یعنی پایبندی‌شان به پیروی از پیامبر (ص) که طاعتِ خدا در آن است، و پرواکردن از اینکه از پیامبر (ص) نافرمانی کنند و او را بیازارند.

با آنچه گذشت، بطلانِ سخن کسی آشکار می‌شود که گفته است: وجهِ برتری همسران بعدی بر همسران قبلی در صورت طلاق، صرفاً ازدواج پیامبر (ص) با آنان و جداشدن همسران قبلی است، چراکه همسریِ آن حضرت (ص) شرافتی است که قدر و اندازه‌اش سنجیدنی نیست.

علت نادرستی این سخن آن است که اگر ملاکِ برتریِ یادشده در آیه صرفاً همسری با پیامبر می‌بود، هر زنی که پیامبر (ص) به همسری می‌گرفت، در صورت طلاقِ همسران قبلی از آنان برتر و شریف‌تر می‌شد، حتی اگر هیچ‌یک از این صفاتِ کرامت را دارا نبود؛ در این صورت دیگر دلیلی برای برشمردنِ این صفات وجود نداشت.

صاحب کشاف گفته است: «اگر بپرسی: چرا میان همهٔ این صفات حرف عطف نیامده، ولی میان دو صفتِ بیوگان (ثیبات) و دوشیزگان (أبکار) حرف عطف فاصله انداخته است؟ می‌گویم: زیرا این دو، صفت‌هایی ناسازگار با یکدیگرند که بر خلاف سایر صفات، در یک فرد با هم جمع نمی‌شوند.» پایان سخن کشاف.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۴، ۵ و ۹ با هم

سپس سیاق کلام از خطاب به مؤمنان، رو به آن دو زن می‌کند و مسلّم می‌دارد که دل‌هایشان به سبب آنچه انجام داده‌اند از حق منحرف شده است؛ و بی‌آنکه مستقیماً به آن دو فرمان دهد که از گناهشان توبه کنند، برایشان روشن می‌سازد که بر سرِ دو راهی قرار دارند: یا توبه کنند، و یا علیه کسی همدست شوند که خدا سرپرست اوست و جبرئیل و مؤمنان شایسته و گذشته از همهٔ این‌ها، فرشتگان نیز پشتیبان او هستند! سپس این امیدواری را مطرح می‌سازد که اگر پیامبر آنان را طلاق دهد، خداوند همسرانی بهتر از ایشان روزی‌اش سازد. آن‌گاه به پیامبر(ص) فرمان می‌دهد که با کافران و منافقان پیکار کند و بر آنان سخت بگیرد.