تفسیر آیهٔ ۱۲ سورهٔ ممتحنه

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « يٰا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذٰا جٰاءَكَ الْمُؤْمِنٰاتُ يُبٰايِعْنَكَ » (ای پیامبر، چون زنان باایمان نزد تو آیند تا با تو بیعت کنند...). این آیه دربردارندهٔ حکم بیعت زنان مؤمن با پیامبر (ص) است؛ و در عبارتِ « عَليٰ أَنْ لاٰ يُشْرِكْنَ » (بر این شرط که شرک نورزند...) اموری را بر آنان شرط کرده است؛ برخی از این امور میان زنان و مردان مشترک است، مانند پرهیز از شرک و نافرمانی نکردن از رسول خدا در کارهای پسندیده؛ و برخی دیگر با زنان پیوند نزدیک‌تری دارد، چراکه تدبیر درون خانه به‌طور طبیعی بر عهدهٔ آنان است و زنان یگانه راه حفظ پاکدامنی خانواده، تداوم نسل و طهارت موالیدند؛ و این امور عبارت‌اند از پرهیز از دزدی، زنا، کشتن فرزندان و نسبت دادن فرزندی بیگانه به شوهرانشان، هرچند این موارد نیز از جهتی میان زن و مرد مشترک است.

پس سخن خدا که فرمود: « يٰا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذٰا جٰاءَكَ الْمُؤْمِنٰاتُ يُبٰايِعْنَكَ » شرط است و جواب آن، این فرموده است: « فَبٰايِعْهُنَّ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُنَّ اللّٰهَ » (پس با آنان بیعت کن و برایشان از خدا آمرزش بخواه).

و سخن خدا که فرمود: « عَليٰ أَنْ لاٰ يُشْرِكْنَ بِاللّٰهِ شَيْئاً » یعنی چیزی از بت‌ها و معبودهای باطل را شریک خدا نسازند؛ و این شرطی است که هیچ انسانی در هیچ حالی از آن بی‌نیاز نیست.

و سخن خدای متعال که: « وَ لاٰ يَسْرِقْنَ » (و دزدی نکنند)، یعنی نه از شوهرانشان و نه از دیگران، به‌ویژه نه از شوهرانشان، چنان‌که سیاق کلام بر آن دلالت دارد؛ و سخن او که: « وَ لاٰ يَزْنِينَ » (و زنا نکنند)، یعنی چه با گرفتن دوستان نامشروع و چه جز آن؛ و سخن او که: « وَ لاٰ يَقْتُلْنَ أَوْلاٰدَهُنَّ » (و فرزندانشان را نکشند)، خواه با زنده‌به‌گور کردن و جز آن و خواه با سقط جنین‌ها.

و سخن خدای متعال که: « وَ لاٰ يَأْتِينَ بِبُهْتٰانٍ يَفْتَرِينَهُ بَيْنَ أَيْدِيهِنَّ وَ أَرْجُلِهِنَّ » (و بهتانی نیاورند که آن را پیش روی خود و میان پاهایشان بربافند)؛ و این بدان صورت است که از زنا باردار شوند، سپس فرزند را به دنیا آورند و به شوهرانشان نسبت دهند. بنابراین، ملحق‌کردنِ فرزند به این شیوه به شوهرانشان و نسبت‌دادنِ دروغینِ او به آنان، بهتانی است که میان دست‌ها و پاهای خود می‌بافند؛ زیرا نوزاد هنگامی که مادرش او را به دنیا می‌آورد، میان دست‌ها و پاهای او فرومی‌افتد. و شرط دوری از زنا از این شرط بی‌نیاز نمی‌کند؛ چراکه این دو با یکدیگر تفاوت دارند و هر کدام موضوعِ نهی و تحریمِ مستقلی است.

و سخن او که: « وَ لاٰ يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ » (و در هیچ کار پسندی نافرمانی‌ات نکنند)؛ با اینکه نافرمانی در نهایت به خدای متعال بازمی‌گردد، در اینجا نافرمانی را به پیامبر (ص) نسبت داد و نه به خداوند؛ زیرا مراد آن است که با نافرمانی، از سنّتی که پیامبر (ص) بنا می‌گذارد و در جامعهٔ اسلامی به اجرا درمی‌آورد سرپیچی نکنند، تا آنچه ایشان سنّت نهاده است نزد مسلمانان و در جامعهٔ اسلامی همان کار پسندیده باشد.

از اینجا روشن می‌شود که نافرمانی در کار پسندیده، گسترده‌تر از ترکِ کار پسندیده (مانند ترک نماز و زکات) و انجامِ کار ناپسند (مانند خودنمایی زنان همچون خودنماییِ جاهلیت نخستین) است.

و در سخن خدای متعال که: « إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ » (همانا خداوند آمرزنده و مهربان است)، بیانِ اقتضای آمرزش و تقویت امیدواری است.

بحث روایی

و در کافی به سند خود از ابان روایت کرده است که امام صادق(ع) فرمود: چون پیامبر خدا(ص) مکه را فتح کرد، با مردان بیعت فرمود؛ سپس زنان آمدند تا با او بیعت کنند، پس خدای عزوجل نازل فرمود: « يٰا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذٰا جٰاءَكَ الْمُؤْمِنٰاتُ يُبٰايِعْنَكَ » (ای پیامبر! هنگامی که زنان باایمان نزد تو آیند تا با تو بیعت کنند...) تا پایان آیه.

هند گفت: «اما فرزندان؛ ما در خردسالی پرورششان دادیم و تو در بزرگسالی آنان را کشتی!» و ام‌حکیم دختر حارث بن هشام ــ که همسر عکرمة بن ابی‌جهل بود ــ گفت: «ای پیامبر خدا، آن معروفی که خدا به ما فرمان داده است تا در آن از تو نافرمانی نکنیم چیست؟» فرمود: «لا تلطمن خدا،و لا تخمشن وجها،و لا تنتفن شعرا، و لا تشققن جيبا،و لا تسودن ثوبا،و لا تدعين بويل» (به رخسار سیلی نزنید، صورتی را نخراشید، مویی را نکَنید، گریبانی را چاک نزنید، جامه‌ای را سیاه نکنید، و بانگ واویلا سر مدهید.) پس پیامبر خدا(ص) بر این پایه با آنان بیعت فرمود.

پس [ام‌حکیم] گفت: «ای پیامبر خدا، چگونه با تو بیعت کنیم؟» فرمود: «إنني لا أصافح النساء» (من با زنان دست نمی‌دهم.) آن‌گاه پیاله‌ای از آب طلبید و دست خویش را در آن فرو برد و بیرون آورد، سپس فرمود: «أدخلن أيديكن في هذا الماء» (دست‌های خود را در این آب فرو برید.)

می‌گویم: روایات دربارهٔ این مضامین، از طریق شیعه و اهل‌سنت، مستفیض است (بسیار فراوان نقل شده است).

و در تفسیر قمی به سند خود از عبدالله بن سنان روایت کرده است که گفت: از امام صادق(ع) دربارهٔ سخن خداوند: « وَ لاٰ يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ » (و در هیچ معروفی از تو نافرمانی نکنند) پرسیدم؛ فرمود: «آن همان نماز و زکاتی است که خداوند بر آنان واجب ساخته، و هر کار نیکی است که به آن فرمانشان داده است.»

می‌گویم: این روایت گواه آن است که آنچه در روایات دربارهٔ تفسیرِ «معروف» آمده ــ مانند سخن آن حضرت: «لا تلطمن خدا إلخ» (به رخسار سیلی نزنید...)، و در برخی روایات دیگر: «أن لا تتبرجن تبرج الجاهلية الأولى» (که مانند خودنماییِ دوران جاهلیت نخستین خودنمایی نکنید) ــ از قبیل اشاره به برخی از مصداق‌ها است.