تفسیر آیهٔ ۱۴۹ سورهٔ انعام

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « قُلْ فَلِلّٰهِ الْحُجَّهُ الْبٰالِغَهُ فَلَوْ شٰاءَ لَهَدٰاكُمْ أَجْمَعِينَ » (بگو: پس حجتِ رسا از آنِ خداست؛ و اگر او می‌خواست، قطعاً همهٔ شما را هدایت می‌کرد). گویی «فاء» نخست برای نتیجه گرفتنِ مضمون جمله از سخن پیشینِ آنان یعنی « لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ مٰا أَشْرَكْنٰا » (اگر خدا می‌خواست ما شرک نمی‌ورزیدیم...) است، و «فاء» دوم برای تعلیل (بیان علت) است؛ ازاین‌رو کلام از قبیلِ برگرداندن حجت بر ضدِ خودِ هماورد پس از روشن ساختنِ مقتضای آن است.

و معنا این است که نتیجهٔ این دلیل، به سبب نادانی‌تان و پیروی از گمان و تخمین‌زدنتان در معارف الهی، بر شما مشتبه شده است؛ پس دلیلِ خودتان نشان می‌دهد که شما در برابر دعوتِ خدا به دست کشیدن از شرک و ترک دروغ‌بستن بر او هیچ حجتی ندارید، و حجت تنها از آنِ خدا بر ضد شماست؛ چرا که او اگر می‌خواست، قطعاً همگیِ شما را هدایت می‌کرد و بر ایمان آوردن و رها کردنِ شرک و تحریم مجبورتان می‌ساخت؛ و اکنون که شما را بر آن مجبور نکرده و بااختیار نگهتان داشته است، حق دارد شما را به ترک شرک و تحریم فراخواند.

به بیان دیگر: از دلیل شما چنین برمی‌آید که حجت از آنِ خدا بر ضد شماست؛ چرا که او اگر می‌خواست، [شما را] بر ایمان مجبور می‌کرد و همگی‌تان را هدایت می‌فرمود، اما چنین نکرد، بلکه شما را مختار قرار داد؛ و به همین سبب، فراخواندنِ شما به آنچه دعوتتان کرده، کاملاً رواست.

و خدای متعال در دسته‌ای از آیات پیشین بیان کرده است که بندگانش را بر ایمان ناچار نساخته و آن را با ارادهٔ تکوینی از آنان نخواسته تا بر آن مجبور باشند، بلکه به آنان اجازهٔ خلافِ آن را نیز داده است؛ و این اجازه که همان برطرف ساختنِ مانع تکوینی است، در واقع اختیار بندگان و توانایی‌شان بر دو سوی انجام دادن و ترک کردن است. این اجازه با امر تشریعی به ترک شرک—برای نمونه—هیچ منافاتی ندارد، بلکه پایه‌ای است که امر و نهی بر آن استوار می‌شود.

بحث روایی

و در «امالی» شیخ [طوسی] به سند او از مسعدة بن زیاد روایت است که گفت: از جعفر بن محمد [امام صادق](ع) شنیدم که وقتی از این سخن خدای متعال: « فَلِلّٰهِ الْحُجَّهُ الْبٰالِغَهُ » (پس حجت رسا ویژهٔ خداست) از ایشان پرسیده شد، فرمود: «خدای متعال در روز قیامت به بنده می‌فرماید: بنده‌ام، آیا دانا بودی؟ اگر بگوید: آری؛ به او می‌فرماید: پس چرا به آنچه می‌دانستی عمل نکردی؟ و اگر بگوید: نادان بودم؛ به او می‌فرماید: پس چرا نیاموختی تا عمل کنی؟! پس بر او چیره می‌گردد [و جای هیچ عذری برایش نمی‌گذارد]، و این همان حجت رسا است».

می‌گویم: این [تفسیر در روایت]، از قبیل نشان دادن مصداق است.