تفسیر آیهٔ ۱۱۷ سورهٔ انعام

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ عَنْ سَبِيلِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ » (بی‌تردید پروردگارت به کسی که از راه او گمراه می‌شود داناتر است و او به هدایت‌یافتگان داناتر است). گفته‌اند که کلمهٔ « أَعْلَمُ » هرگاه با حرف «مِن» تکمیل نشود (مانند «أعلم من فلان»)، گاه معنای تفضیل (برتری) را می‌رساند و گاه به‌معنای صفتِ ساده و خالی از برتری (دانا) به کار می‌رود. این آیه هر دو معنا را برمی‌تابد: اگر حقیقت و کنه دانش به گمراهان و هدایت‌یافتگان مراد باشد، این علم ویژهٔ خدای پاک و منزه است و هیچ‌کس در آن با او شریک نیست تا خداوند بر او برتری داده شود؛ و اگر مطلق دانش مراد باشد — چه دارندهٔ آن ذاتاً دارای علم باشد و چه به بخشش خدای متعال بدان متصف شده باشد — معنای تفضیل و برتری تعیین می‌یابد، چراکه برای غیر خدا نیز به اندازه‌ای که خداوند به او علم بخشیده است، دانشی دربارهٔ گمراهان و هدایت‌یافتگان وجود دارد.

متعدی‌شدنِ «أعلم» با حرف «باء» در عبارت « أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ » نشان می‌دهد که « مَنْ يَضِلُّ » با حذف حرف جر (منصوب به نزع خافض) منصوب شده و تقدیر کلام «أعلم بمن يضل» (به کسی که گمراه می‌شود داناتر است) بوده است؛ و آنچه اندکی پیش از آیهٔ سورهٔ نجم نقل کردیم نیز همین مطلب را تأیید می‌کند.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱۱۴ تا ۱۲۱ با هم

این آیات علاوه بر پیوندی که با آیات پیشین دارند—چنان‌که نتیجه‌گیری با حرف «فاء» در عبارت « أَ فَغَيْرَ اللّٰهِ أَبْتَغِي حَكَماً » (آیا داوری جز خدا بجویم؟) بر آن دلالت می‌کند—در میان خودشان نیز که هشت آیه‌اند، پیوستگیِ استواری دارند، به‌گونه‌ای که بخش‌های مختلف آن‌ها به یکدیگر پیوسته و بازمی‌گردد. ادامه در متن کامل

همهٔ این شواهد، مؤید این گزارش است: ادامه در متن کامل

از ابن‌عباس نقل شده است که مشرکان با پیامبر (ص) و مؤمنان دربارهٔ مردار به ستیز برخاستند و گفتند: «آیا از آنچه خود کشته‌اید می‌خورید، اما از آنچه خدا کشته است نمی‌خورید؟» و در پی آن، این آیات نازل شد. ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۱۱۶ و ۱۱۷ با هم

این همان چیزی است که عقل صریح بدان حکم می‌کند، و خدای پاک و منزه نیز آن را تأیید فرموده است؛ چنان‌که در آیهٔ بعد در مقام بیان دلیلِ نهی از اطاعت می‌فرماید: « إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ عَنْ سَبِيلِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ » (بی‌تردید پروردگارت به کسی که از راه او گمراه می‌شود داناتر است و او به هدایت‌یافتگان داناتر است)؛ که در آن، حکم نهی به‌جای حکم عقل، به علم خدا تعلیل شده است. همچنین خدای پاک و منزه هر دو مسیر را با هم در این کلام خود جمع آورده است: «وَ مٰا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَ إِنَّ الظَّنَّ لاٰ يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً و هذا أخذ بحكم العقل فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلّٰي عَنْ ذِكْرِنٰا وَ لَمْ يُرِدْ إِلاَّ الْحَيٰاهَ الدُّنْيٰا ذٰلِكَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اهْتَديٰ» (نجم: ۳۰) («و آنان را بدان دانشی نیست، جز از گمان پیروی نمی‌کنند و بی‌تردید گمان، هیچ‌کس را از حق بی‌نیاز نمی‌کند [و این تمسک به حکم عقل است]؛ پس از کسی که از یاد ما روی برتافته و جز زندگی دنیا را نخواسته است روی بگردان؛ این نهایتِ دانشِ آنان است، به‌راستی پروردگارت به کسی که از راه او گمراه شده داناتر است و او به کسی که هدایت یافته داناتر است»)؛ و در پایان آیه به علم و حکم خدای پاک و منزه استناد شده است.