تفسیر آیهٔ ۳ سورهٔ مجادله

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ الَّذِينَ يُظٰاهِرُونَ مِنْ نِسٰائِهِمْ ثُمَّ يَعُودُونَ لِمٰا قٰالُوا فَتَحْرِيرُ رَقَبَهٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسّٰا » تا آخر آیه (مجادله: ۳) [و کسانی که از همسرانشان ظهار می‌کنند، سپس از آنچه گفته‌اند بازمی‌گردند، پیش از آن‌که با یکدیگر تماس گیرند [و همبستر شوند]، باید برده‌ای آزاد کنند...]. این کلام در معنای شرط است و به همین دلیل بر سرِ خبر، حرف «فاء» درآمده است، زیرا خبر در جایگاه جزا قرار دارد. و حاصلِ معنا این است: کسانی که همسرانشان را ظهار کرده‌اند و سپس خواسته‌اند از سخن پیشینِ خود بازگردند، بر عهدهٔ آنان است که برده‌ای را آزاد نمایند.

در عبارت « مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسّٰا » (پیش از آن‌که با یکدیگر تماس یابند [و همبستر شوند]) نشانه‌ای است بر این‌که حکمِ این آیه برای کسی است که ظهار کرده و سپس خواسته است به همان حالت پیش از ظهار [رابطهٔ زناشویی] بازگردد؛ و این نکته خود قرینه‌ای است بر این‌که مقصود از « يَعُودُونَ لِمٰا قٰالُوا » (به آنچه گفته‌اند بازمی‌گردند)، تصمیم بر نقض و برهم‌زدنِ همان اثری است که با گفتارِ ظهار استوار کرده بودند.

معنای آیه چنین است: و کسانی که همسرانشان را ظهار می‌کنند و سپس می‌خواهند از سخن ظهاری که گفته‌اند بازگردند و با آمیزشْ آن را نقض کنند و برهم زنند، پیش از آن‌که با یکدیگر همخوابگی کنند، بر عهدهٔ آنان است که برده‌ای را آزاد نمایند.

و گفته شده است: مراد از بازگشتشان به آنچه گفتند، پشیمانیِ آنان از ظهار است؛ ولی این سخن پذیرفته نیست، زیرا پشیمانی از ظهار می‌تواند برآیند و نتیجهٔ معنا باشد، نه معنای خودِ عبارتِ « يَعُودُونَ لِمٰا قٰالُوا » (به آنچه گفتند بازمی‌گردند).

و گفته شده است: مراد از بازگشتشان به آنچه گفتند، تکرار همان عبارت ظهار است؛ یعنی برای بار دوم آن سخن را بر زبان آورند. ایراد این سخن آن است که لازمه‌اش این خواهد بود که کفاره همواره بر ظهار دوم واجب شود نه بر ظهار اول، در حالی که آیه چنین چیزی را نمی‌رساند و سنّت نیز تنها خودِ انجام‌شدنِ ظهار را معتبر دانسته است، نه تکرار آن را.

سپس در پایان آیه با جملهٔ « ذٰلِكُمْ تُوعَظُونَ بِهِ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ » (این پندی است که به آن اندرز داده می‌شوید، و خدا به آنچه انجام می‌دهید آگاه است) هشدار می‌دهد که این فرمانِ کفاره، توصیه‌ای از سوی اوست که از سرِ آگاهی‌اش به کار آنان صادر شده است؛ پس کفاره همان چیزی است که پیامد و اثر ناپسندِ آن عمل را برطرف می‌کند.

بحث روایی

و در «مجمع البیان» دربارهٔ سخن خدای متعال: « وَ الَّذِينَ يُظٰاهِرُونَ مِنْ نِسٰائِهِمْ-ثُمَّ يَعُودُونَ لِمٰا قٰالُوا » (و کسانی که زنانشان را ظِهار می‌کنند، سپس از آنچه گفته‌اند بازمی‌گردند) آمده است: اما آنچه امامان هدایت از خاندان محمد (ع) بر آن رفته‌اند، این است که مقصود از «بازگشت»، ارادهٔ آمیزش و شکستنِ همان سخنی است که مرد بر زبان آورده بود؛ چراکه آمیزش برای او جایز نیست مگر پس از پرداخت کفاره، و اثر سخن نخست او نیز باطل نمی‌شود مگر پس از دادن کفاره.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱ تا ۴ با هم

[امام علیه‌السلام] فرمود: پس آن مرد در حالی که از آنچه به همسرش گفته بود پشیمان بود بازگشت، و خداوند عزوجل پس از آن، این کار را برای مؤمنان ناپسند داشت و خداوند نازل فرمود: « اَلَّذِينَ يُظٰاهِرُونَ مِنْ نِسٰائِهِمْ ثُمَّ يَعُودُونَ لِمٰا قٰالُوا » (کسانی که همسرانشان را ظهار می‌کنند، سپس از آنچه گفته‌اند… ادامه در متن کامل

فرمود: پس هر کس پس از آنکه خداوند آن مرد نخستین را بخشید و بر او آمرزش آورد، این سخن را بر زبان آورد، بر عهدهٔ اوست: « فَتَحْرِيرُ رَقَبَهٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسّٰا » (آزاد کردن بنده‌ای پیش از آنکه با یکدیگر تماس گیرند)؛ یعنی همخوابگی و آمیزش با او؛ « ذٰلِكُمْ تُوعَظُونَ بِهِ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ- فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيٰامُ شَهْرَيْنِ مُتَتٰابِعَيْنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسّٰا-فَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَإِطْعٰامُ سِتِّينَ مِسْكِيناً » (این پندی است که بدان داده می‌شوید و خدا به آنچه می‌کنید آگاه است؛ پس هر کس [بنده‌ای] نیافت، روزهٔ دو ماه پی‌درپی پیش از آنکه با یکدیگر تماس گیرند بر اوست، و هر کس نتوانست، خوراک دادن به شصت بینوا بر عهدهٔ اوست). ادامه در متن کامل

«این، حدّ [و حکم] ظهار است». (پایان حدیث). ادامه در متن کامل

می‌گویم: این آیه با سیاقی که دارد و به‌ویژه آنچه در پایانش از یادکرد عفو و مغفرت آمده است، بر داستانی که در این روایت آمده بیشتر انطباق دارد، و از نظر سند نیز اشکالی ندارد؛ جز آنکه با ظاهر این فرمودهٔ آیه سازگار نیست: « اَلَّذِينَ يُظٰاهِرُونَ مِنْ نِسٰائِهِمْ ثُمَّ يَعُودُونَ لِمٰا قٰالُوا » (کسانی که همسرانشان را ظهار می‌کنند سپس از آنچه گفته‌اند بازمی‌گردند). ادامه در متن کامل