تفسیر آیهٔ ۱۸ سورهٔ مجادله

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللّٰهُ جَمِيعاً فَيَحْلِفُونَ لَهُ كَمٰا يَحْلِفُونَ لَكُمْ وَ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَليٰ شَيْءٍ » (روزی که خداوند همگیِ آنان را برمی‌انگیزد، پس همان‌گونه که برای شما سوگند می‌خورند، برای او نیز سوگند یاد می‌کنند و می‌پندارند بر پایه‌ای [استوار] ایستاده‌اند...). کلمهٔ «يَوْمَ» (روزی که) ظرف زمان است برای جملهٔ پیشین یعنی « أَعَدَّ اللّٰهُ لَهُمْ عَذٰاباً شَدِيداً » (خداوند برای آنان عذابی سخت آماده کرده است)، یا برای جملهٔ « أُولٰئِكَ أَصْحٰابُ النّٰارِ » (آنان اهل آتشند). و عبارت « فَيَحْلِفُونَ لَهُ كَمٰا يَحْلِفُونَ لَكُمْ » بدین معناست که روز رستاخیز همان‌طور برای خدا سوگند می‌خورند که در دنیا برای شما سوگند می‌خوردند.

پیش‌تر در تفسیر سخن خدای متعال: «ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا وَ اللّٰهِ رَبِّنٰا مٰا كُنّٰا مُشْرِكِينَ» (انعام: ۲۳) گفتیم که سوگند دروغ آنان در روز قیامت با وجود آشکار بودن حقایق در آن روز، ناشی از آشکار شدن ملکاتِ (ویژگی‌های درونیِ پایدار) آنان در آنجاست؛ زیرا آن خصلت‌ها در دنیا در جانشان رسوخ کرده بود. آنان در دنیا به این خو گرفته بودند که با سوگندهای دروغین باطل را به جای حق بنشانند؛ و انسان‌ها همان‌گونه که زندگی می‌کنند می‌میرند و همان‌طور که می‌میرند برانگیخته می‌شوند.

از همین قبیل است درخواست آنان در آن روز برای بازگشت به دنیا، بیرون آمدن از دوزخ، ستیزه و مجادله‌شان در آتش، و امور دیگری که قرآن کریم از آن‌ها گزارش می‌دهد؛ در حالی که خود به چشم می‌بینند که به هیچ‌یک از این خواسته‌ها راهی نیست و آن روز، روزِ پاداش و کیفر است نه روزِ عمل.

اما سخن پروردگار: « وَ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَليٰ شَيْءٍ » (و می‌پندارند بر پایه‌ای [استوار] ایستاده‌اند)؛ یعنی می‌پندارند بر چیزی استوار تکیه زده‌اند که شایستگیِ تکیه کردن و پا بر جا ماندن دارد، به گونه‌ای که می‌توانند با رفتارهایی مانند انکار و سوگندِ دروغین، حق را بپوشانند و از آشکار شدن دروغگویی‌شان جلوگیری کنند.

بنابراین ممکن است این عبارت، قیدی برای « كَمٰا يَحْلِفُونَ لَكُمْ » (همان‌گونه که برای شما سوگند می‌خورند) باشد؛ که در این صورت اشاره به حالِ آنان در دنیاست؛ یعنی در دنیا می‌پندارند سوگندشان برای شما سودی به حالشان دارد و شما را خشنود می‌سازد. و در این صورت، جملهٔ « أَلاٰ إِنَّهُمْ هُمُ الْكٰاذِبُونَ » (هان! بی‌گمان آنان همان دروغگویانند) داوری قطعیِ خدای متعال دربارهٔ آنان خواهد بود که دروغگویند، و از این رو به هذیان‌گویی‌ها و یاوه‌هایشان گوش فرا داده نمی‌شود و به سوگندهایشان اعتنایی نخواهد شد.

و ممکن است [این جمله] قیدی برای « فَيَحْلِفُونَ لَهُ » (برای او سوگند می‌خورند) باشد، که در این صورت از قبیل آشکار شدن ملکات و خوی‌های درونی در آن روز خواهد بود، همان‌طور که اندکی پیش در بیان معنای سوگند خوردنشان گذشت؛ و کلام خدای متعال: « أَلاٰ إِنَّهُمْ هُمُ الْكٰاذِبُونَ » (آگاه باشید که آنان همان دروغ‌گویانند) حکمی از سوی او بر دروغ‌گوییِ آنان در روز قیامت یا به‌طور مطلق خواهد بود.