تفسیر آیهٔ ۵۷ سورهٔ واقعه

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « نَحْنُ خَلَقْنٰاكُمْ فَلَوْ لاٰ تُصَدِّقُونَ » (ما شما را آفریدیم، پس چرا باور نمی‌دارید؟). سیاق آیات، سخن گفتن دربارهٔ رستاخیز و پاداش است که منکران آن را رد کردند و دروغ شمردند؛ بنابراین، عبارت « فَلَوْ لاٰ تُصَدِّقُونَ » برانگیختن و تشویق بر باور داشتنِ سخنِ معاد و دست کشیدن از تکذیب آن است. خداوند این دعوت را با جملهٔ « نَحْنُ خَلَقْنٰاكُمْ » (ما شما را آفریدیم) استدلال کرده است؛ همان‌گونه که از نتیجه‌گیریِ موجود در « فَلَوْ لاٰ تُصَدِّقُونَ » (پس چرا باور نمی‌دارید؟) برمی‌آید.

دلیل این‌که آفرینشِ انسان‌ها توسط خدای متعال، باور داشتنِ خبر او دربارهٔ معاد را لازم می‌گرداند، از دو جهت است؛ نخست این‌که:

خدای متعال آنان را نخستین بار آفریده است، پس بر آفرینش دوبارهٔ آنان نیز تواناست؛ همان‌گونه که فرمود: «قٰالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظٰامَ وَ هِيَ رَمِيمٌ قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَهٰا أَوَّلَ مَرَّهٍ وَ هُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ» (گفت: چه کسی این استخوان‌ها را در حالی که پوسیده‌اند زنده می‌کند؟ بگو: همان کسی که نخستین بار آن‌ها را پدید آورد، زنده‌شان می‌سازد و او به هر آفرینشی داناست؛ یس: ۷۸-۷۹).

و جهت دوم این‌که چون خدای متعال آفرینندهٔ آنان است و تدبیر امورشان را بر عهده دارد و ویژگی‌های آفرینش و سرنوشتشان را مقدر کرده، به آنچه با آنان می‌کند و آنچه در آینده برایشان پیش می‌آید داناتر است؛ پس چون به آنان خبر دهد که پس از مرگ برشان می‌انگیزد و در برابر اعمالشان — چه نیک و چه بد — پاداش و کیفر می‌دهد، ناگزیر باید او را تصدیق کنند و برای کسی که اخبار کتاب او دربارهٔ رستاخیز و پاداش را دروغ شمارد هیچ عذری نیست؛ خدای متعال می‌فرماید: «أَ لاٰ يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَ هُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ» (آیا آن‌که آفریده است نمی‌داند، در حالی که او باریک‌بین و آگاه است؟: ملک: ۱۴)؛ و فرمود: «كَمٰا بَدَأْنٰا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْداً عَلَيْنٰا إِنّٰا كُنّٰا فٰاعِلِينَ» (همان‌گونه که نخستین آفرینش را آغاز کردیم، آن را بازمی‌گردانیم؛ این وعده‌ای بر عهدهٔ ماست و بی‌تردید ما انجام‌دهندهٔ آنیم؛ انبیاء: ۱۰۴)؛ و فرمود: «وَعْدَ اللّٰهِ حَقًّا وَ مَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللّٰهِ قِيلاً» (وعدهٔ خدا حق است، و چه کسی در گفتار از خدا راستگوتر است؟ نساء: ۱۲۲).

حاصل معنای آیه چنین است: ما شما را آفریدیم و می‌دانیم با شما چه کرده‌ایم و چه خواهیم کرد؛ پس به شما خبر می‌دهیم که بی‌تردید شما را برمی‌انگیزیم و به کارهایی که کرده‌اید پاداش و کیفرتان می‌دهیم؛ پس چرا آنچه را در این کتابِ فروفرستاده به شما خبر می‌دهیم باور نمی‌کنید؟!

در این آیه و آیه‌های پس از آن، التفات (تغییر شیوهٔ بیان) از حالت غایب به مخاطب صورت گرفته است؛ زیرا سیاق، سیاقِ سرزنش و عتاب است، و این توبیخ با خطابِ مستقیم، رساتر و تأثیرگذارتر است.