تفسیر آیهٔ ۲۶ سورهٔ رحمن

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

و این‌که تعبیرِ ویژهٔ خردمندان، یعنی «کل من علیها» (هر کس بر روی آن است) آمده و «کل ما علیها» (هر چه بر روی آن است) گفته نشده، به این دلیل است که کلام در این سوره برای برشمردن نعمت‌ها و بخشش‌های خدای متعال به جن و انس، در دو نشئهٔ دنیا و آخرتشان پی‌ریزی شده است.

و دلالت آشکار واژهٔ «فٰانٍ» بر آینده — چنان‌که از سیاق نیز برمی‌آید — نشان می‌دهد که این سخن خدا:

« كُلُّ مَنْ عَلَيْهٰا فٰانٍ » (هر که بر روی آن است فناپذیر است)، به پایان یافتن دوران نشئهٔ دنیا و برداشته‌شدن احکام آن با فنای ساکنانش — که همان جن و انس هستند — و نیز طلوع نشئهٔ دیگر برای آنان اشاره دارد. هر دوی این‌ها، یعنی هم فنای اهل زمین و هم برآمدن نشئهٔ جزا برای آنان، از نعمت‌ها و بخشش‌های الهی است؛ زیرا زندگی دنیا زندگیِ مقدماتی برای هدف آخرت است، و انتقال از مقدمه به مقصود و هدف، خود نعمت به شمار می‌رود.

و با این بیان، سخن کسی که گفته است: «در فنا چه نعمتی هست تا در شمار نعمت‌ها قرار گیرد و از بخشش‌ها شمرده شود؟» پاسخ داده می‌شود و رد می‌گردد.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۲۶ و ۲۷ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « كُلُّ مَنْ عَلَيْهٰا فٰانٍ وَ يَبْقيٰ وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلاٰلِ وَ الْإِكْرٰامِ » (هر که بر روی آن است فناپذیر است، و ذات پروردگار باجلال و اکرام تو باقی می‌ماند). ضمیر « عَلَيْهٰا » به زمین برمی‌گردد؛ یعنی هر صاحب شعور و خردی بر روی زمین، به‌زودی فنا خواهد شد. در این آیه، حتمی بودن نابودی و کهنگی بر جن و انس (ثقلان) رقم خورده است.

خلاصهٔ پاسخ این است که حقیقت این فنا، بازگشت به سوی خدا از راه انتقال از دنیاست؛ همان‌گونه که آیات فراوانی در کلام خدای متعال آن را تفسیر می‌کنند، و نابودی مطلق و نیستی محض نیست.

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۲۶ و ۲۷ با هم

و در تفسیر قمی، دربارهٔ سخن خدای متعال: « كُلُّ مَنْ عَلَيْهٰا فٰانٍ » (هر که بر روی آن است نابودشدنی است) آمده است: یعنی هر کس بر روی زمین است؛ و دربارهٔ « وَ يَبْقيٰ وَجْهُ رَبِّكَ » (و وجه پروردگارت باقی می‌ماند) فرمود: یعنی دینِ پروردگارت؛ و علی بن الحسین (ع) فرمود: «ما همان وجهی هستیم که از طریق آن به سوی خدا می‌آیند».