تفسیر آیهٔ ۳۳ سورهٔ نجم

تفسیر این آیه در المیزان

بحث روایی

در تفسیر «کشاف» دربارهٔ سخن خدای متعال: « أَ فَرَأَيْتَ الَّذِي تَوَلّٰي » تا آخر آیه، روایت شده است که عثمان مال خود را در راه خیر انفاق می‌کرد؛ پس عبدالله بن سعد بن ابی‌سرح — که برادر رضاعی (شیریِ) او بود — به او گفت: «نزدیک است چیزی برایت باقی نماند.» عثمان گفت: «من گناهان و خطاهایی دارم و با این کار خشنودی خدای متعال را می‌جویم و به گذشتِ او امید دارم.» عبدالله گفت: «شترت را با جهاز و بارش به من بده تا من همهٔ گناهانت را به گردن بگیرم.» عثمان آن را به او داد و بر این کار شاهد گرفت و از انفاق دست کشید؛ پس این آیه نازل شد. و معنای « تَوَلّٰي »، رها کردن موضع در روزِ احد است؛ پس از آن، عثمان به رفتاری نیکوتر و شایسته‌تر بازگشت.

می‌گویم: این داستان در «مجمع البیان» نیز آمده و به ابن‌عباس، سُدّی، کَلبی و گروهی از مفسران نسبت داده شده است؛ اما تطبیق‌دادنِ «تولي» بر ترکِ موضع در روز احد جای تأمل و اشکال دارد، در حالی که این آیات مکی هستند.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۳۳ و ۳۴ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « أَ فَرَأَيْتَ الَّذِي تَوَلّٰي وَ أَعْطيٰ قَلِيلاً وَ أَكْديٰ » (آیا دیدی آن کس را که روی برتافت، و اندکی بخشید و سپس دست کشید؟). «تولّی» به معنای روی‌گردانی است و به قرینهٔ آیهٔ بعد، مراد از آن، روی‌گردانی از انفاق در راه خداست. «إعطاء» به معنای انفاق کردن، و «إکداء» به معنای قطع کردن بخشش است. تفریعی که در عبارت « أَ فَرَأَيْتَ » (آیا دیدی؟) آمده، مبتنی بر مطلبی است که پیش‌تر آوردیم؛ یعنی فرع بودنِ مضمون این آیات بر آیات پیشین.

معنای آیه چنین است: پس به من خبر بده از کسی که از انفاق روی برتافت، اندکی از مال را بخشید و پس از آن، به سختی امساک کرد و دست کشید.

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۳۳ و ۳۴ با هم

و در کتاب «الدر المنثور»، فاریابی، عَبد بن حُمَید، ابن جریر، ابن منذر و ابن ابی‌حاتم از مجاهد روایت کرده‌اند که دربارهٔ سخن خدا: « أَ فَرَأَيْتَ الَّذِي تَوَلّٰي » گفت: ولید بن مغیره نزد پیامبر (ص) و ابوبکر می‌آمد و سخنان آن دو را می‌شنید، و این همان مقداری بود که از خود مایه گذاشت، یعنی گوش فرادادن؛ و دربارهٔ « وَ أَكْديٰ » چنین گفت:

تفسیر آیه‌های ۳۳ تا ۳۵ با هم

می‌گویم: شما به‌خوبی آگاهید که این آیات در ظاهرِ خود، با آنچه او ذکر کرده است سازگار نیست.

و روایت شده که این آیات دربارهٔ عاص بن وائل نازل شده است، و نیز روایت شده که دربارهٔ مردی نازل شده که نامش برده نشده است.