تفسیر آیهٔ ۷ سورهٔ ذاریات

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ السَّمٰاءِ ذٰاتِ الْحُبُكِ » (سوگند به آسمان که دارای چین‌و‌شکن‌ها و راه‌هاست)؛ واژهٔ «حُبُک» هم به معنای زیبایی و زینت است و هم به معنای آفرینش موزون و هماهنگ. همچنین جمعِ «حَبیکه» یا «حِباک» به معنای راه و شیار است؛ مانند چین‌و‌شکن‌ها و راه‌هایی که با وزش باد بر سطح آب پدیدار می‌شود و آب موج برمی‌دارد.

بنا بر معنای نخست، مفهوم آیه چنین است: سوگند به آسمانی که دارای زیبایی و زینت است؛ نظیر این سخن خدای متعال: «إِنّٰا زَيَّنَّا السَّمٰاءَ الدُّنْيٰا بِزِينَهٍ الْكَوٰاكِبِ» (ما آسمان نزدیک‌تر را با زینت ستارگان آراستیم؛ صافات: ۶). بنا بر معنای دوم: سوگند به آسمانی که دارای آفرینشی استوار و موزون است؛ مانند این آیه: «وَ السَّمٰاءَ بَنَيْنٰاهٰا بِأَيْدٍ» (و آسمان را با توانمندی برافراشتیم؛ آیهٔ ۴۷ همین سوره). و بنا بر معنای سوم: سوگند به آسمانی که دارای راه‌هاست؛ همانند این آیه: «وَ لَقَدْ خَلَقْنٰا فَوْقَكُمْ سَبْعَ طَرٰائِقَ» (و به یقین بر فراز شما هفت راه [آسمان] آفریدیم؛ مؤمنون: ۱۷).

شاید معنای سوم روشن‌تر باشد، چون با جواب قسم—که همان اختلاف مردم و پراکندگی راه‌های آن‌هاست—تناسب دارد؛ همان‌طور که سوگندهای پیشین: « وَ الذّٰارِيٰاتِ ذَرْواً » تا آخر، همگی در معنای جریان داشتن و حرکت اشتراک داشتند تا با جواب خود یعنی: « إِنَّمٰا تُوعَدُونَ » تا آخر، که دربردارندهٔ معنای بازگشت به سوی خدا و حرکت به سوی اوست، متناسب باشند.

بحث روایی

و در کتاب «الدر المنثور»، ابن‌مَنیع از علی بن ابی‌طالب روایت کرده است که از ایشان درباره این سخن خداوند پرسیدند:

« وَ السَّمٰاءِ ذٰاتِ الْحُبُكِ » (سوگند به آسمان آراسته و دارای راه‌ها)؛ فرمود: «ذات الخلق الحسن» (دارای آفرینشِ زیبا و نیکو).

می‌گویم: مانند این مطلب در «مجمع‌البیان» نیز روایت شده و عبارت آن چنین است: «و قيل: ذات الحسن و الزينة: عن علي (ع)» (و گفته شده است: یعنی دارای نیکویی و زینت، از علی علیه‌السلام)؛ و در «جوامع الجامع» نیز با این عبارت آمده است: «و عن علي (ع): حسنها و زينتها» (و از علی علیه‌السلام روایت است: یعنی زیبایی و آراستگی‌اش).