تفسیر آیهٔ ۴۹ سورهٔ ذاریات

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ خَلَقْنٰا زَوْجَيْنِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ » (و از هر چیزی دو جفت آفریدیم، شاید شما پند گیرید). «زوجان» دو امر متقابل‌اند که هر یک به وسیلهٔ دیگری کامل می‌شود؛ مانند فاعل و منفعل (اثرگذار و اثرپذیر)، چونان نر و ماده. و گفته شده است: منظور، مطلقِ امور متقابل است؛ مانند نر و ماده، آسمان و زمین، شب و روز، خشکی و دریا، و انس و جن. و دیدگاه دیگری نیز وجود دارد،

مبنی بر اینکه منظور، تنها نر و ماده است.

و این فرمودهٔ او: « لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ » (شاید شما پند گیرید)؛ یعنی به یاد آورید که آفرینندهٔ این موجودات، از داشتن جفت و همتا و شریک پیراسته و منزه است و یگانه‌ای یکتاست.

بحث روایی

و در کتاب «التوحید» به سند خود از حضرت ابوالحسن الرضا (علیه‌السلام) خطبه‌ای طولانی روایت کرده است که در آن آمده است: «با پدید آوردن مشاعر (حواس و ادراکات) دانسته شد که او را حسی نیست، و با پدید آوردن گوهرها و اجسام دانسته شد که او خود جسم و گوهری ندارد، و با تضادی که میان پدیده‌ها نهاده دانسته شد که او را ضدی نیست، و با همنشین ساختن اشیا دانسته شد که او را همتایی نیست؛ میان نور و تاریکی، خشکی و تری، زبری و نرمی، و سرما و گرما تضاد برقرار ساخت، در حالی که میان ناسازگارهای آن‌ها الفت بخشید و میان پیوسته‌های آن‌ها جدایی افکند؛ تا با جدایی‌شان بر جداکننده‌شان و با پیوندشان بر پیونددهنده‌شان گواهی دهند؛ و این همان سخن خداوند است که:

« مِنْ كُلِّ شَيْءٍ خَلَقْنٰا زَوْجَيْنِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ » (و از هر چیزی جفتی آفریدیم، شاید پند گیرید) (ذاریات: ۴۹).

پس میان پیش و پس جدایی انداخت تا دانسته شود او را پیش و پسی نیست؛ پدیده‌ها با سرشت‌های خود گواهی می‌دهند که آفرینندهٔ سرشت‌ها را سرشتی نیست، و با زمان‌مندیِ خود خبر می‌دهند که زمان‌بخشِ آن‌ها را زمانی نیست؛ برخی را از برخی دیگر پوشیده داشت تا دانسته شود میان او و آفریدگانش هیچ پرده و حجابی نیست».