تفسیر آیهٔ ۳ سورهٔ ق

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « أَ إِذٰا مِتْنٰا وَ كُنّٰا تُرٰاباً ذٰلِكَ رَجْعٌ بَعِيدٌ » (آیا هنگامی که مُردیم و خاک شدیم [دوباره زنده می‌شویم]؟! این بازگشتی دور از ذهن است). واژهٔ «رَجْع» و «رجوع» هر دو به یک معناست و مراد از دوری (بُعد)، دور بودن از عقل و پذیرش خرد است.

و جوابِ کلمهٔ «إذا» (هنگامی که) در سخنشان: « أَ إِذٰا مِتْنٰا وَ كُنّٰا تُرٰاباً » حذف شده است و این گفتارشان: « ذٰلِكَ رَجْعٌ بَعِيدٌ » بر آن دلالت دارد؛ و تقدیرش چنین است: «آیا وقتی مُردیم و خاک شدیم، برانگیخته می‌شویم و بازمی‌گردیم؟». این استفهام برای ابراز تعجب و شگفتی است و جواب شرط ازآن‌رو حذف شده که نشان دهد این ماجرا چنان شگفت‌آور است که حتی شایستهٔ بر زبان آوردن نیست، چراکه عقل هیچ خردمندی آن را نمی‌پذیرد. و این آیه در سیاق این سخن الهی است: «وَ قٰالُوا أَ إِذٰا ضَلَلْنٰا فِي الْأَرْضِ أَ إِنّٰا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ» (سجده: ۱۰؛ و گفتند: آیا هنگامی که در زمین گم و ناپدید شدیم، در آفرینشی نو خواهیم بود؟).

و معنایش این است: آنان تعجب می‌کنند و می‌گویند: «آیا وقتی مُردیم و خاک شدیم — و وجودمان چنان از میان رفت که هیچ اثری از آن بر جای نماند — برانگیخته می‌شویم و بازمی‌گردیم؟». سپس گویی کسی به آنان می‌گوید: «از چه در شگفتید؟» و آنان پاسخ می‌دهند: «این بازگشتی بعید و دور از ذهن است که عقل آن را دور می‌شمارد و بدان تن درنمی‌دهد».