تفسیر آیهٔ ۲۴ سورهٔ ق

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خطاب در این آیه از سوی خدای متعال است؛ و ظاهرِ سیاق آیات اقتضا می‌کند که مخاطبِ آن، همان دو فرشتهٔ گماشته یعنی سوق‌دهنده (سائق) و گواه (شهید) باشند. البته برخی نیز این احتمال را داده‌اند که خطاب به دو فرشته از فرشتگان آتش و نگهبانان دوزخ باشد.

بحث روایی

و در «مجمع‌البیان» آمده است: ابوالقاسم حَسَکانی به اسناد خود از اَعمَش روایت کرده است که گفت: ابومتوکل تاجر از ابوسعید خُدری برای ما روایت کرد که گفت: پیامبر خدا (ص) فرمود: «إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ يَقُولُ اللَّهُ لِي وَ لِعَلِيٍّ: أَلْقِيَا فِي النَّارِ مَنْ أَبْغَضَكُمَا، وَ أَدْخِلَا فِي الْجَنَّةِ مَنْ أَحَبَّكُمَا وَ ذَلِكَ قَوْلُهُ: « أَلْقِيٰا فِي جَهَنَّمَ كُلَّ كَفّٰارٍ عَنِيدٍ »»؛ (چون روز قیامت شود، خداوند به من و علی می‌فرماید: هر کس را که با شما دو تن کینه ورزیده در آتش بیفکنید و هر کس را که شما دو تن را دوست داشته به بهشت وارد سازید؛ و این همان سخن خداوند است که: «[خطاب می‌رسد:] هر ناسپاسِ سرکشی را در دوزخ بیفکنید»؛ ق: ۲۴).

می‌گویم: شیخ طوسی (شیخ طائفه) نیز در «امالی» خود، آن را با سند خویش از ابوسعید خُدری از پیامبر خدا (ص) روایت کرده است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۲۴ و ۲۵ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « أَلْقِيٰا فِي جَهَنَّمَ كُلَّ كَفّٰارٍ عَنِيدٍ مَنّٰاعٍ لِلْخَيْرِ مُعْتَدٍ مُرِيبٍ » ([به آن دو فرشته خطاب می‌شود:] هر کفرپیشهٔ ستیزه‌جویی را در جهنم بیفکنید؛ همو که به‌شدت بازدارنده از خیر، متجاوز از حد و تردیدکننده [یا تردیدافکن] است). «کفّار» صیغهٔ مبالغه از کفر است؛ «عنید» یعنی کسی که با حق دشمنی و ستیز دارد و بر ستیزه‌جویی‌اش پایدار است؛ «معتدی» متجاوز از حد و زیرپاگذارندهٔ حق است؛ و «مریب» کسی است که در کار رستاخیز خود در شک است یا دیگران را به شک می‌اندازد.

میان این صفاتِ برشمرده، نوعی پیوستگی و ملازمه هست؛ زیرا کفرِ بسیار که با پس‌زدنِ هر حقی از سوی انسان همراه است، ستیزه‌جویی با حق و پافشاری بر آن را پدید می‌آورد؛ و پافشاری بر ستیز، موجب بازداشتن از بیشترِ خیرها می‌شود، زیرا خیری جز در حق و از سوی حق وجود ندارد؛ و این خود موجب خروج از مرز حق به سوی باطل، و فراتر رفتن انسان از مرز بندگی به سوی خودبزرگ‌بینی و سرکشی است، و به دنبال آن، مردم را نیز دربارهٔ آیین حقی که در پی آنند به تردید می‌اندازد.