تفسیر آیهٔ ۹۲ سورهٔ مائده

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «أَطِيعُوا اللّٰهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ احْذَرُوا ،إلي آخر الآيه» (از خدا اطاعت کنید و از پیامبر اطاعت نمایید و برحذر باشید...)؛ این سخن تأکیدی است بر فرمانِ پیشین مبنی بر دوری گزیدن از این پلیدی‌ها؛ نخست با فرمان به اطاعت از خدای پاک و منزه که امر تشریع (قانون‌گذاری) به دست اوست، دوم با فرمان به اطاعت از پیامبر که اجرای احکام بر عهدهٔ اوست، و سوم با هشداری صریح.

سپس در این سخن که می‌فرماید: «فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّمٰا عَليٰ رَسُولِنَا الْبَلاٰغُ الْمُبِينُ » (پس اگر روی گرداندید، بدانید که بر پیامبر ما جز رساندن آشکار پیام وظیفه‌ای نیست)، تأکیدی همراه با تهدید نهفته است؛ به‌ویژه از آن رو که عبارت «فَاعْلَمُوا » (بدانید) را در بر دارد؛ چراکه این تعبیر اشاره دارد به اینکه اگر روی برتابید و این گناهان را مرتکب شوید، گویی پنداشته‌اید که در برابر نهی پیامبر (ص) از این کارها گردن‌کشی ورزیده‌اید و بر او پیروز شده‌اید، در حالی که ندانسته‌اید یا فراموش کرده‌اید که او پیامبری از جانب ماست و از خود اختیاری ندارد جز رساندن آشکارِ آنچه به او وحی می‌شود و مأمور به ابلاغ آن است؛ و در حقیقت، شما با پروردگارتان در مقام ربوبیتش درافتاده‌اید.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۹۰ تا ۹۲ با هم

پیش از این در آغاز سخن گذشت که این آیات شیوه‌های گوناگونی از تأکید را در تحریم این امور در بر دارند: نخست، آغاز شدن با خطابِ «يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا» (ای کسانی که ایمان آورده‌اید)؛ سپس آوردن ادات حصر؛ سپس توصیف آنها به پلیدی؛ سپس نسبت دادن آنها به کار شیطان؛ سپس فرمان صریح به دوری گزیدن از آنها؛ سپس امید رستگاری در دوری گزیدن؛ سپس بیان مفاسد عمومی آنها یعنی دشمنی و کینه‌توزی و بازداشتن از یاد خدا و از نماز؛ سپس توبیخ و سرزنش بر دست برنداشتن از آنها؛ سپس فرمان به اطاعت از خدا و پیامبرش و هشدار از نافرمانی؛ و سرانجام، تهدید در صورت روی‌گردانی پس از ابلاغ آشکارِ پیام.

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۹۰ تا ۹۳ با هم

در تفسیر عیاشی، از هشام بن سالم از امام صادق (ع) روایت شده است که گفت: شنیدم می‌فرمود: ادامه در متن کامل

در آن هنگام که حمزه بن عبدالمطلب و یارانی از او بر سر نوشیدنی‌شان نشسته بودند — که به آن «سُكَركَه» (نوعی شراب تهیه‌شده از غلات) می‌گفتند — از شتری فربه و برگزیده سخن به میان آوردند. ادامه در متن کامل

پیامبر خدا (ص) همراه او آمد. پس به حمزه گفتند: این پیامبر خدا (ص) است که دم در ایستاده است. ادامه در متن کامل

راوی گفت: این ماجرا پیش از جنگ احد بود. پس خداوند تحریم خمر (شراب) را فرو فرستاد و پیامبر خدا (ص) دستور داد تا ظرف‌های شرابشان را واژگون کردند. ادامه در متن کامل

پس حمزه رو به سوی پیامبر (ص) آورد. پیامبر چون دید به سویش می‌آید، پیش آمد و او را در آغوش کشید و میان دو چشمش را بوسید، سپس فرمود: «بر دشمن حمله ببر!» پس حمزه به شهادت رسید و پیامبر خدا (ص) او را در پارچه‌ای (تَمره) کفن کرد. ادامه در متن کامل

سپس امام صادق (ع) فرمود: چیزی شبیه این جامهٔ سریانیِ من بود؛ به‌گونه‌ای که هرگاه صورتش با آن پوشانده می‌شد، پاهایش بیرون می‌ماند و هرگاه پاهایش پوشانده می‌شد، صورتش آشکار می‌گشت. ادامه در متن کامل

راوی گفت: پس مردم گریختند و تنها علی (ع) بر جای ماند. پیامبر خدا (ص) به او فرمود: چه کردی؟ ادامه در متن کامل

«أَنجِز لِي يا رَبِّ ما وَعَدتَنِي-فَإِنَّكَ إِن شِئتَ لَم تُعبَد»؛ (پروردگارا، آنچه را به من وعده داده‌ای برایم به انجام رسان؛ چراکه اگر تو بخواهی [و ما هلاک شویم]، دیگر پرستش نخواهی شد). ادامه در متن کامل

و از زمخشری در ربیع‌الأبرار روایت شده است که گفت: دربارهٔ شراب سه آیه نازل شد: « يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَ الْمَيْسِرِ » (دربارهٔ شراب و قمار از تو می‌پرسند؛ بقره: ۲۱۹)، پس مسلمانان گروهی می‌نوشیدند و گروهی وامی‌گذاشتند؛ تا آنکه مردی آن را نوشید و به نمازش ایستاد و هذیان گفت؛ پس این آیه نازل شد: «يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاٰ تَقْرَبُوا الصَّلاٰهَ وَ أَنْتُمْ سُكٰاريٰ » (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، در حالی که مست هستید به نماز نزدیک نشوید؛ … ادامه در متن کامل

«وَ كَأَيِّن بِالقَلِيبِ قَلِيبِ بَدرٍ» (و چه بسیار در آن چاه، چاهِ بدر...). ادامه در متن کامل

نخست: از جهت اختلاف آن‌ها دربارهٔ زمان تحریم شراب؛ چراکه در روایت نخست گذشت که این تحریم اندکی پیش از غزوهٔ احد بود، و در پاره‌ای از روایات آمده است که آن پس از غزوهٔ احزاب رخ داد [یادداشت منبع: ۱) طبری این مطلب را در تفسیر خود، و سیوطی در کتاب «الدر المنثور» از او و از ابن‌منذر، از قتاده روایت کرده است]. ادامه در متن کامل

دوم آن‌که: این روایات دلالت دارند بر این‌که خمر پیش از نزول آیهٔ مائده حرام نبوده است، یا این‌که حرمت آن پیش از آن برای مردم و به‌ویژه اصحاب آشکار نشده بود؛ در حالی که آیهٔ سورهٔ اعراف که «اثم» (گناه) را تحریم کرده، و آیهٔ سورهٔ بقره که صریحاً خمر را «اثم» شمرده است، هر دو کاملاً صریح‌اند، و این صراحتی است که هیچ تأویلی را برنمی‌تابد. ادامه در متن کامل

بلکه بسیار بعید است که حرمت «اثم» (گناه) در مکه و پیش از هجرت نازل شده باشد، آن هم در آیه‌ای که دربردارندهٔ اصول محرمات است؛ یعنی سخن خداوند که: «قُلْ إِنَّمٰا حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَوٰاحِشَ مٰا ظَهَرَ مِنْهٰا وَ مٰا بَطَنَ وَ الْإِثْمَ وَ الْبَغْيَ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَ أَنْ تُشْرِكُوا بِاللّٰهِ مٰا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطٰاناً وَ أَنْ تَقُولُوا عَلَي اللّٰهِ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ»؛ (بگو: جز این نیست که پروردگارم زشتی‌ها را—چه آشکارشان و چه پنهانشان—و گناه و ستمِ به‌ناحق را، و این‌که چیزی را شریک خدا سازید که دلیلی بر آن نازل نکرده است، و این‌که آنچه را نمی‌دانید به خدا نسبت دهید، حرام کرده است):… ادامه در متن کامل

(اعراف: ۳۳)، و سپس روزگاری نه‌چندان اندک بر آن بگذرد، و نه مؤمنان معنای آن را از پیامبرشان بپرسند و نه مشرکان در پی توضیح آن باشند؛ در حالی که بزرگ‌ترین دغدغه و تلاشِ مشرکان، خرده‌گیری و اشکال‌تراشی بر کتاب خدا بود، هر جا که گمان می‌کردند راهی به آن می‌یابند. ادامه در متن کامل

بلکه آنچه از تاریخ برمی‌آید این است که تحریم خمر از سوی پیامبر (ص)، درست مانند تحریم شرک و زنا، نزد مشرکان امری شناخته‌شده بود. ادامه در متن کامل

«أ لم تغتمض عيناك ليلة أرمدا»؛ (آیا چشمانت در آن شبی که درد می‌کرد، به خواب نرفت و بر هم نهاده نشد؟) ادامه در متن کامل

«و بت كما بات السليم مسهدا»؛ (و مانند شخصِ مارگزیده، شب را بی‌خواب و بیدار به صبح رساندی؟) ادامه در متن کامل

«(القصيدة).» (تا پایان این قصیده). ادامه در متن کامل

پس چون به مکه یا نزدیکی آن رسید، یکی از مشرکان قریش راه را بر او بست و از کارش پرسید. ادامه در متن کامل

بنابراین، برای این روایات راهی جز این نمی‌ماند که بر این معنا حمل شوند که آنان [مردم یا راویان] با اجتهاد و برداشت شخصیِ خود از آیات، و با غفلت از آیهٔ سورهٔ اعراف، به چنین برداشتی رسیده‌اند؛ و مفسران برای توجیه معنای این روایات سخنان شگفتی گفته‌اند [یادداشت منبع: ۱) تا آن‌جا که برخی از آنان یادآور شده‌اند: با وجود… ادامه در متن کامل

و با همهٔ این اوصاف، کتاب خدا تصریح دارد که خمر (شراب) در اسلام پیش از هجرت تحریم شده بود، و آیهٔ سورهٔ مائده تنها از آن رو نازل شد تا به‌سبب سهل‌انگاریِ مردم در دست کشیدن از این نهیِ الهی و برپا داشتنِ حکم حرمت، بر آنان سخت‌گیری کند و نهی را مؤکد سازد. ادامه در متن کامل

و در تفسیر عیّاشی، از هشام، از راویِ مورد وثوق به‌طور مرفوع (با حذف واسطه‌ها تا معصوم) از امام صادق (ع) روایت شده است که به ایشان عرض شد: «روي عنكم:أن الخمر و الأنصاب و الأزلام رجال؟فقال:ما كان ليخاطب الله خلقه بما لا يعقلون»؛ (از شما روایت شده که خمر (شراب) و انصاب (بت‌ها) و ازلام (تیرهای قرعه)، مردانی [از دشمنان دین] هستند؟ ادامه در متن کامل