تفسیر آیهٔ ۸ سورهٔ مائده

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوّٰامِينَ لِلّٰهِ شُهَدٰاءَ بِالْقِسْطِ وَ لاٰ يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَليٰ أَلاّٰ تَعْدِلُوا» (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، همواره برای خدا به پا خیزید و به عدالت گواهی دهید، و دشمنی با گروهی شما را بر آن ندارد که عدالت نورزید...). این آیه نظیر آیه‌ای است که در سورهٔ نساء آمده است: «يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوّٰامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ وَ لَوْ عَليٰ أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوٰالِدَيْنِ وَ الْأَقْرَبِينَ إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيراً فَاللّٰهُ أَوْليٰ بِهِمٰا فَلاٰ تَتَّبِعُوا الْهَويٰ أَنْ تَعْدِلُوا وَ إِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللّٰهَ كٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِيراً» (نساء: ۱۳۵؛ «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، همواره پایدار به عدالت و گواهانی برای خدا باشید، هرچند به زیان خودتان یا پدر و مادر و خویشاوندانتان باشد؛ اگر [یکی از طرفین دعوا] توانگر یا تنگدست باشد، خدا به رعایت حال هر دو سزاوارتر است؛ پس از هوای نفس پیروی نکنید تا [بتوانید] عدالت ورزید، و اگر [زبان] بپیچانید یا از حق روی بگردانید، بی‌تردید خدا به آنچه انجام می‌دهید آگاه است»).

تفاوت این دو آیه تنها در این است که آیهٔ سورهٔ نساء در مقام نهی از انحراف از عدالت در شهادت، به سبب پیروی از هوای نفس است؛ به این صورت که شاهد، کسی را که به نفعش شهادت می‌دهد به خاطر خویشاوندی یا امثال آن دوست بدارد و برخلاف حق، به سود او گواهی دهد تا منفعتی به او برساند. اما این آیه — یعنی آیهٔ سورهٔ مائده — در مقام بازداشتن از انحراف از عدالت در شهادت، به سبب کینه و دشمنیِ شاهد نسبت به کسی است که علیه او شهادت می‌دهد؛ به‌گونه‌ای که علیه او شهادت می‌دهد تا نوعی انتقام از او بگیرد و حقش را پایمال کند.

همین تفاوت در هدف بیان است که موجب اختلاف قیدها در دو آیه شده است؛ ازاین‌رو در آیهٔ سورهٔ نساء فرمود: « كُونُوا قَوّٰامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ» (پایدار به عدالت و گواهانی برای خدا باشید) و در آیهٔ سورهٔ مائده فرمود: «كُونُوا قَوّٰامِينَ لِلّٰهِ شُهَدٰاءَ بِالْقِسْطِ» (برای خدا به پا خیزید و به عدالت گواهی دهید).

علت این تفاوت آن است که چون در آیهٔ سورهٔ مائده مقصودْ بازداشتن از ستم در شهادت به دلیل دشمنیِ پیشین میان شاهد و طرف مقابل بود، شهادت را به عدالت (قسط) مقیّد کرد؛ یعنی فرمان داد که شهادتْ عادلانه باشد و هیچ ستمی در بر نداشته باشد، حتی علیه دشمن. برخلاف شهادتِ به ناحق به نفع کسی به سبب دوستی و دل‌بستگی پیشین، که [در نگاه نخست] ستم در شهادت و روی‌گردانی آشکار از عدالت به شمار نمی‌آید، هرچند در واقعیت خالی از ستم و پایمال‌کردن حق نیست. از همین رو، در آیهٔ سورهٔ مائده به شهادت به عدالت فرمان داد و آن را فرع بر قیام برای خدا قرار داد، اما در آیهٔ سورهٔ نساء به شهادت برای خدا — یعنی پیروی‌نکردن از هوای نفس در آن — دستور داد و آن را فرع بر قیام به عدالت ساخت.

همچنین به همین دلیل در آیهٔ سورهٔ مائده، بر دستور به شهادت عادلانه این سخن را مترتب کرد که: « اِعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْويٰ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ» (عدالت ورزید که آن به تقوا نزدیک‌تر است و از خدا پروا بدارید)؛ پس به عدالت فراخواند و آن را وسیله‌ای برای دست‌یابی به تقوا به شمار آورد. اما در آیهٔ سورهٔ نساء جریان را برعکس کرد و بر دستور به شهادت برای خدا، این فرموده را فرع ساخت که: « فَلاٰ تَتَّبِعُوا الْهَويٰ أَنْ تَعْدِلُوا» (از هوای نفس پیروی نکنید تا بتوانید عدالت ورزید)؛ بنابراین، از پیروی هوای نفس و ترک تقوا نهی فرمود و آن را راهی ناپسند به سوی ترک عدالت دانست.

سپس در هر دو آیه دربارهٔ ترک تقوا هشداری یکسان داد؛ در آیهٔ سورهٔ نساء فرمود: « وَ إِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللّٰهَ كٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِيراً» (و اگر زبان بپیچانید یا روی بگردانید، بی‌تردید خدا به آنچه انجام می‌دهید آگاه است) یعنی اگر تقوا پیشه نکنید، و در آیهٔ سورهٔ مائده فرمود:

«وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ خَبِيرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ» (و از خدا پروا بدارید، همانا خداوند به آنچه می‌کنید آگاه است).

و اما معنای «كُونُوا قَوّٰامِينَ لِلّٰهِ شُهَدٰاءَ بِالْقِسْطِ» (برای خدا به پا خیزید و به عدالت گواهی دهید) و ادامهٔ آن، در ذیل آیات پیشین روشن شده است.

خدای متعال می‌فرماید: « اِعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْويٰ» (عدالت ورزید که آن به تقوا نزدیک‌تر است). ضمیرِ «هُوَ» (آن) به عدل بازمی‌گردد که فعلِ « اِعْدِلُوا» (عدالت ورزید) بر آن دلالت دارد، و معنای آیه روشن است.