تفسیر آیهٔ ۷ سورهٔ مائده

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «وَ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَ مِيثَاقَهُ الَّذِي وَاثَقَكُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنَا وَ أَطَعْنَا» (و نعمت خدا را بر خود و پیمانی را که شما را بدان متعهد ساخت به یاد آورید، آن‌گاه که گفتید: شنیدیم و اطاعت کردیم). این همان پیمانی است که برای اسلام از آنان گرفته شده بود، چنان‌که یادآوری خداوند به آنان با عبارت « إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنٰا وَ أَطَعْنٰا» (آن‌گاه که گفتید شنیدیم و اطاعت کردیم) بر آن گواهی می‌دهد؛ زیرا این سخن، شنیدنِ بی‌قیدوشرط و فرمان‌برداری مطلق است و این همان تسلیم‌شدن در برابر خداست. بنابراین مقصود از نعمت در سخن خداوند: « وَ اذْكُرُوا نِعْمَهَ اللّٰهِ عَلَيْكُمْ» (و نعمت خدا را بر خود به یاد آورید)، همان بخشش‌های نیکویی است که خدای پاک و منزه در پرتو اسلام به آنان ارزانی داشته است؛ یعنی همان برتری و تفاوتی که میان دوران جاهلیت و روزگار اسلامشان از نظر امنیت، سلامت، توانگری، صفای دل‌ها و پاکیِ اعمال پدید آمد؛ چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: « وَ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْدٰاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوٰاناً وَ كُنْتُمْ عَليٰ شَفٰا حُفْرَهٍ مِنَ النّٰارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْهٰا» (و نعمت خدا را بر خود به یاد آورید آن‌گاه که دشمنان یکدیگر بودید، پس میان دل‌های شما الفت انداخت و در پرتو نعمت او برادر هم شدید، و بر لبه پرتگاهی از آتش بودید و شما را از آن رهانید؛ آل عمران: ۱۰۳).

یا اینکه مقصود از نعمت، حقیقتِ خود اسلام است؛ چراکه اسلام ریشه و مادر همه نعمت‌هاست که هر نعمتی از آن شیر می‌نوشد و مایه می‌گیرد؛ همان‌گونه که توضیح آن پیش‌تر گذشت. و بر تو پوشیده نیست که مقصود از اینکه نعمت، همان حقیقت اسلام یا ولایت باشد، تنها تعیین مصداق است نه مشخص‌کردنِ مفهوم واژه؛ زیرا مفهوم را لغت معین می‌کند و ما در آن بحثی نداریم.

سپس خداوند خویش را به یاد آنان آورد و اینکه او از زوایای پنهان دل‌ها آگاه است، از این رو با این سخن به پرواپیشگی فرمانشان داد که: « وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ عَلِيمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ» (و از خدا پروا بدارید که خداوند به راز درون سینه‌ها داناست).

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۶ و ۷ با هم

آیهٔ نخست، دربردارندهٔ حکم طهارت‌های سه‌گانه، یعنی وضو، غسل جنابت و تیمم است؛ و آیهٔ بعدی گویا مکمل یا تأکیدکنندهٔ حکم آیهٔ اول است. دربارهٔ بیان حکم طهارت‌های سه‌گانه، آیهٔ دیگری نیز هست که پیش‌تر در سورهٔ نساء گذشت، و آن فرمودهٔ خدای متعال است که: « يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاٰ تَقْرَبُوا الصَّلاٰهَ وَ أَنْتُمْ سُكٰاريٰ حَتّٰي تَعْلَمُوا مٰا تَقُولُونَ وَ لاٰ جُنُباً إِلاّٰ عٰابِرِي سَبِيلٍ حَتَّيٰ تَغْتَسِلُوا وَ إِنْ كُنْتُمْ مَرْضيٰ أَوْ عَليٰ سَفَرٍ أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغٰائِطِ أَوْ لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَ أَيْدِيكُمْ إِنَّ اللّٰهَ كٰانَ عَفُوًّا غَفُوراً» (نساء: ۴۳)؛ «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، در حال مستی به نماز نزدیک نشوید تا بدانید چه می‌گویید؛ و نیز در حال جنابت [به نماز نزدیک نشوید] مگر آنکه رهگذر باشید، تا آنکه غسل کنید؛ و اگر بیمار بودید یا در سفر، یا یکی از شما از قضای حاجت آمد، یا با زنان نزدیکی کردید و آبی نیافتید، پس بر خاکی پاک تیمم کنید و صورت‌ها و دست‌هایتان را مسح نمایید؛ همانا خداوند همواره بخشاینده و آمرزنده است».