تفسیر آیهٔ ۵۹ سورهٔ مائده

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «قُلْ يٰا أَهْلَ الْكِتٰابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنّٰا إِلاّٰ أَنْ آمَنّٰا بِاللّٰهِ » (بگو: ای اهل کتاب، آیا بر ما خرده می‌گیرید جز اینکه به خدا ایمان آورده‌ایم...) (تا آخر آیه). راغب در مفردات القرآن می‌گوید: «نَقِمْتُ الشَّيْءَ» (با کسرِ قاف) و «نَقَمْتُهُ» (با فتحِ قاف) یعنی وقتی چیزی را ناپسند بداری و انکار کنی؛ خواه با زبان و خواه با کیفر دادن. خدای متعال می‌فرماید: «وَ مٰا نَقَمُوا إِلاّٰ أَنْ أَغْنٰاهُمُ اللّٰهُ ، وَ مٰا نَقَمُوا مِنْهُمْ إِلاّٰ أَنْ يُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ ، هَلْ تَنْقِمُونَ مِنّٰا » (و خرده و عیبی نگرفتند مگر آنکه خدا بی‌نیازشان ساخت؛ و بر آنان خرده و کینه‌ای نگرفتند مگر آنکه به خدا ایمان آورده بودند؛ آیا بر ما خرده می‌گیرید؟) (تا آخر آیه). و «نِقمت» به معنای عقوبت و کیفر است؛ خدای متعال می‌فرماید: «فَانْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنٰاهُمْ فِي الْيَمِّ » (پس از آنان انتقام گرفتیم و در دریا غرقشان ساختیم). پایان سخن راغب.

پس معنای سخن خداوند: «هَلْ تَنْقِمُونَ مِنّٰا إِلاّٰ أَنْ آمَنّٰا » (آیا بر ما خرده می‌گیرید جز اینکه ایمان آورده‌ایم...)، این است: آیا از ما چیزی را ناپسند می‌دارید یا بد می‌شمرید مگر همین چیزی را که می‌بینید؛ یعنی اینکه ما به خدا و آنچه فروفرستاده ایمان آورده‌ایم و شما فاسقید؟ نظیر سخن گوینده‌ای که می‌گوید: «آیا از من بدت می‌آید جز از اینکه من پاک‌دامنم و تو گناهکاری؟» و «آیا بر من عیب می‌گیری جز از اینکه من توانگرم و تو ناداری؟» و مواردی دیگر از این دست تقابل‌ها و همراه‌سازی‌ها. پس معنا چنین است: آیا بر ما خرده می‌گیرید جز اینکه ما مؤمنیم و بیشتر شما فاسقید؟

و گاهی گفته شده که سخن خداوند: «وَ أَنَّ أَكْثَرَكُمْ فٰاسِقُونَ » (و اینکه بیشتر شما فاسقید) با در تقدیر گرفتنِ لامِ تعلیل (به معنای «چون که») است و معنا چنین می‌شود:

آیا بر ما خرده می‌گیرید جز به این سبب که بیشتر شما فاسقید؟

و سخن خدای متعال: «أَنْ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَيْنٰا وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ » (اینکه به خدا و آنچه بر ما نازل شده و آنچه پیش از این نازل گشته ایمان آورده‌ایم)، در معنای «آنچه بر ما و بر شما نازل شده» است؛ و قرآن آن کتاب‌ها را به آنان نسبت نداد تا به طعنه و کنایه بگوید: از آنجا که به پیمان خود با خدا وفا نکردند و به دستورهای کتاب‌هایشان عمل ننمودند، گویی کتاب‌هایشان هرگز به سویشان نازل نشده است و اهل آن نیستند.

و چکیده و حاصل معنا چنین است: ما میان هیچ کتابی از کتاب‌هایی که خداوند بر پیامبرانش فروفرستاده فرق نمی‌گذاریم، و در نتیجه میان هیچ‌یک از پیامبران او نیز جدایی قائل نمی‌شویم. در این سخن کنایه‌ای به اهل کتاب است که آنان میان پیامبران خدا تفرقه می‌اندازند و می‌گویند: «نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَ نَكْفُرُ بِبَعْضٍ» (به برخی ایمان می‌آوریم و به برخی کفر می‌ورزیم)، همان‌گونه که می‌گفتند: «آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهَارِ وَ اكْفُرُوا آخِرَهُ» (آغاز روز به آنچه بر مؤمنان نازل شده ایمان آورید و در پایانش کافر شوید [آل‌عمران: ۷۲]). خدای متعال می‌فرماید: «إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ وَ يُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللّٰهِ وَ رُسُلِهِ وَ يَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَ نَكْفُرُ بِبَعْضٍ وَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذٰلِكَ سَبِيلاً أُولٰئِكَ هُمُ الْكٰافِرُونَ حَقًّا وَ أَعْتَدْنٰا لِلْكٰافِرِينَ عَذٰاباً مُهِيناً» (بی‌گمان کسانی که به خدا و پیامبرانش کفر می‌ورزند و می‌خواهند میان خدا و پیامبرانش جدایی افکنند و می‌گویند: «به برخی ایمان می‌آوریم و به برخی کافر می‌شویم» و می‌خواهند میان این دو، راهی در پیش گیرند، آنان به راستی همان کافرانند و ما برای کافران عذابی خوارکننده آماده ساخته‌ایم؛ نساء: ۱۵۱).