تفسیر آیهٔ ۱۵ سورهٔ فتح

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « سَيَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ إِذَا انْطَلَقْتُمْ إِليٰ مَغٰانِمَ لِتَأْخُذُوهٰا ذَرُونٰا نَتَّبِعْكُمْ » (هنگامی که برای گرفتن غنیمت‌ها روانه می‌شوید، برجاماندگان به زودی خواهند گفت: بگذارید به دنبال شما بیاییم) تا آخر آیه؛ این آیه خبر می‌دهد که مؤمنان به زودی به جنگی خواهند رفت و خداوند پیروزی را روزی‌شان خواهد ساخت و به غنیمت‌هایی دست خواهند یافت، و برجاماندگان از سرِ طمع در غنیمت، از مؤمنان می‌خواهند اجازه دهند همراهشان بروند. آن جنگ، غزوهٔ خیبر بود که پیامبر (ص) و مؤمنان به سوی آن رهسپار شدند، آنجا را فتح کردند و غنیمت‌ها را گرفتند، و خدای متعال آن غنایم را تنها ویژهٔ کسانی ساخت که در سفر حدیبیه همراه پیامبر (ص) بودند و هیچ‌کس دیگر را با آنان شریک نساخت.

و معنا این است: شما به سوی جنگی روانه خواهید شد که در آن غنیمت‌هایی است که آن‌ها را به دست می‌آورید، و آن‌گاه این برجاماندگان می‌گویند:

«بگذارید به دنبال شما بیاییم.»

و سخن پروردگار: « يُرِيدُونَ أَنْ يُبَدِّلُوا كَلاٰمَ اللّٰهِ » (می‌خواهند کلام خدا را دگرگون سازند)؛ گفته شده است: مراد از آن، وعدهٔ خدای متعال به اهل حدیبیه است مبنی بر این‌که پس از فتح خیبر، غنیمت‌های آن را به آنان اختصاص دهد؛ چنان‌که بعداً در کلام پروردگار خواهد آمد: «وَعَدَكُمُ اللَّهُ مَغَانِمَ كَثِيرَةً تَأْخُذُونَهَا فَعَجَّلَ لَكُمْ هَذِهِ» (فتح: ۲۰: خدا به شما غنیمت‌های فراوانی وعده داده است که به دست می‌آورید، پس این را برای شما پیش انداخت...)، و در همین آیه نیز با سخنِ « إِذَا انْطَلَقْتُمْ إِليٰ مَغٰانِمَ لِتَأْخُذُوهٰا » (چون به سوی غنیمت‌هایی برای برگرفتنِ آن‌ها رهسپار شوید) به آن اشاره دارد.

و سخن پروردگار: « قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونٰا كَذٰلِكُمْ قٰالَ اللّٰهُ مِنْ قَبْلُ » (بگو: هرگز از پی ما نخواهید آمد؛ این‌چنین خدا از پیش فرموده است)، فرمانی از سوی خدای متعال به پیامبر(ص) است که آنان را با استناد به سخن قبلی پروردگار—پیش از آن‌که همراهی را درخواست کنند—از همراهی با مسلمانان بازدارد.

و سخن پروردگار: « فَسَيَقُولُونَ بَلْ تَحْسُدُونَنٰا »؛ یعنی بازماندگان، پس از آن‌که از همراهیِ خواسته‌شده منع شدند، خواهند گفت: « بَلْ تَحْسُدُونَنٰا » (بلکه شما به ما حسادت می‌ورزید). و کلام پروردگار: « بَلْ كٰانُوا لاٰ يَفْقَهُونَ إِلاّٰ قَلِيلاً » (بلکه جز اندکی درنمی‌یافتند) پاسخی است به این گفتهٔ آنان که: « بَلْ تَحْسُدُونَنٰا »؛ و روی سخن متوجه خودِ آنان نشده است، چرا که مدعا این است که آنان سخن را درنمی‌یابند، و از همین رو، روی سخن در این پاسخ را متوجه پیامبر(ص) ساخت و فرمود: « بَلْ كٰانُوا لاٰ يَفْقَهُونَ إِلاّٰ قَلِيلاً » (بلکه جز اندکی درنمی‌یافتند).

توضیح آن‌که سخنِ آنان: « بَلْ تَحْسُدُونَنٰا » (بلکه به ما حسد می‌ورزید)، روی‌گردانی (إضراب: برگرفتن سخن از مطلبی و پرداختن به مطلبی دیگر) از این سخن پیامبر(ص) به ایشان است که به فرمان خدا فرمود: « لَنْ تَتَّبِعُونٰا كَذٰلِكُمْ قٰالَ اللّٰهُ مِنْ قَبْلُ » (هرگز از پی ما نخواهید آمد؛ این‌چنین خدا از پیش فرموده است). بنابراین، معنای گفتهٔ آنان چنین است: بازداشتن ما از همراهی، به فرمانِ خدا نیست؛ بلکه تو و مؤمنانِ همراهت از اهل حدیبیه، ما را از شریک‌شدن در غنیمت‌ها بازمی‌دارید و می‌خواهید غنایم تنها به شما اختصاص یابد.

و این سخنی نیست که هیچ مؤمنِ خردمند و اهل تمییزی، پیامبر خدا(ص) را با آن روبه‌رو کند؛ پیامبرِ معصومی که در هیچ امری جز به فرمان خدا گام برنمی‌دارد و تصمیمی نمی‌گیرد؛ مگر آن‌که این سخن از سر ساده‌لوحی و کُندفهمی باشد. پس همین سخنی که در برابر پیامبر(ص) گفتند—با آن‌که مدعی ایمان و اسلام بودند—روشن‌ترین دلیل بر ناتوانی در خردورزی و کمیِ درک و فهم آنان است.

از این‌جا روشن می‌شود که مراد از این‌که جز اندکی درنمی‌یابند، ساده‌لوحی و ناتوانی‌شان در فهمِ سخن است؛ نه این‌که پاره‌ای از سخن را می‌فهمند و بخش اعظم آن را نمی‌فهمند، و نه این‌که برخی از آنان سخن را می‌فهمند و بیشترینشان آن را درنمی‌یابند؛ چنان‌که برخی از مفسران این‌گونه تفسیر کرده‌اند.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱۱ تا ۱۷ با هم

این بخش، سومین دسته از آیات این سوره است که به وضعیت بادیه‌نشینانی می‌پردازد که در سفر حدیبیه از همراهی پیامبر خدا (ص) بازنشستند و آن‌گاه که پیامبر آنان را به حرکت فراخواند، رهسپار نشدند. ادامه در متن کامل

پس خدای پاک و منزه در این آیات به پیامبر خویش (ص) خبر داده است که آنان به‌زودی با تو دیدار می‌کنند و برای توجیه بازنشستن خود، گرفتاری به مال و خانواده را بهانه می‌آورند و از تو می‌خواهند که از خدا برایشان آمرزش بخواهی؛ اما خداوند آنان را در آنچه گفتند دروغ‌گو خواند و یادآور شد که سببِ واقعیِ کناره‌گیری‌شان چیز دیگری بوده و آن همان بدگمانی‌شان است؛ و نیز خبر داد که آنان به‌زودی از تو درخواستی خواهند کرد. ادامه در متن کامل