تفسیر آیهٔ ۱۶ سورهٔ فتح

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « قُلْ لِلْمُخَلَّفِينَ مِنَ الْأَعْرٰابِ سَتُدْعَوْنَ إِليٰ قَوْمٍ أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ تُقٰاتِلُونَهُمْ أَوْ يُسْلِمُونَ » (به بازماندگان از بادیه‌نشینان بگو: به‌زودی به سوی قومی نیرومند و سخت‌پیکار فراخوانده می‌شوید که با آنان بجنگید یا اسلام آورند...). مفسران در این‌که این قوم چه کسانی هستند، اختلاف کرده‌اند؛ گفته شده است: مراد از آنان قبیلهٔ هوازن است؛ و گفته شده: ثقیف است؛ و گفته شده: هوازن و ثقیف هستند؛ و گفته شده: رومیان در جنگ موته و تبوک هستند؛ و گفته شده: اهل ردّه (مرتدان) هستند که ابوبکر پس از رحلت پیامبر با آنان جنگید؛ و گفته شده: ایرانیان (فارس) هستند؛

و گفته شده است: بادیه‌نشینان و کُردهای فارس هستند.

ظاهرِ سخن پروردگار: « سَتُدْعَوْنَ » (فراخوانده خواهید شد) این است که آنان برخی از اقوامی هستند که پیامبر خدا(ص) پس از فتح خیبر با ایشان جنگید، مانند هوازن، ثقیف، و رومیان در جنگ موته؛ و سخنِ پیشینِ خدای متعال: « قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونٰا » (بگو: هرگز از پی ما نخواهید آمد)، چنان‌که از سیاق آیات برمی‌آید، ناظر به نفیِ همراهیِ آنان در جنگ خیبر است.

و سخن پروردگار: « تُقٰاتِلُونَهُمْ أَوْ يُسْلِمُونَ » (با آنان می‌جنگید یا اسلام می‌آورند)، جمله‌ای نوساز (استئناف: آغاز سخنی نو برای بیان مطلبی تازه) است که بر تقسیمِ حالات دلالت دارد؛ یعنی یا شما با آنان می‌جنگید و یا آنان اسلام می‌آورند. به این معنا که آنان مشرکانی هستند که برخلاف اهل کتاب، از ایشان جزیه (مالیاتِ اهل ذمه در ازای امنیت) پذیرفته نمی‌شود، بلکه یا باید با آنان جنگید و یا اسلام بیاورند.

و درست نیست که « تُقٰاتِلُونَهُمْ » صفت برای «قَوْم» گرفته شود؛ چرا که آنان به نبرد با آن قوم فراخوانده می‌شوند، نه به جنگ با قومی که با ایشان بجنگند. قومی که با آنان بجنگند. همچنین درست نیست که [جملهٔ یادشده] حال برای نایب‌فاعلِ « سَتُدْعَوْنَ » گرفته شود؛ زیرا آنان به پیکار با آن قوم فراخوانده می‌شوند، نه اینکه در حال کارزار با ایشان، فراخوانده شوند. چنین گفته‌اند.

سپس خدای سبحان سخن را با وعده و وعید بر اطاعت و نافرمانی پایان داد و فرمود: « فَإِنْ تُطِيعُوا » (پس اگر اطاعت کنید) یعنی با بیرون رفتن به‌سوی آنان، « يُؤْتِكُمُ اللّٰهُ أَجْراً حَسَناً وَ إِنْ تَتَوَلَّوْا » (خداوند به شما پاداشی نیک خواهد داد و اگر سرپیچی کنید) یعنی با نافرمانی و همراهی نکردن، « كَمٰا تَوَلَّيْتُمْ مِنْ قَبْلُ » (همان‌گونه که پیش از این سرپیچی کردید) و در سفر حدیبیه همراه نشدید، « يُعَذِّبْكُمْ عَذٰاباً أَلِيماً » (شما را به عذابی دردناک کیفر می‌دهد) یعنی در دنیا—چنان‌که از سیاق سخن برمی‌آید—یا در دنیا و آخرت، هر دو.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱۱ تا ۱۷ با هم

این بخش، سومین دسته از آیات این سوره است که به وضعیت بادیه‌نشینانی می‌پردازد که در سفر حدیبیه از همراهی پیامبر خدا (ص) بازنشستند و آن‌گاه که پیامبر آنان را به حرکت فراخواند، رهسپار نشدند. ادامه در متن کامل

پس خدای پاک و منزه در این آیات به پیامبر خویش (ص) خبر داده است که آنان به‌زودی با تو دیدار می‌کنند و برای توجیه بازنشستن خود، گرفتاری به مال و خانواده را بهانه می‌آورند و از تو می‌خواهند که از خدا برایشان آمرزش بخواهی؛ اما خداوند آنان را در آنچه گفتند دروغ‌گو خواند و یادآور شد که سببِ واقعیِ کناره‌گیری‌شان چیز دیگری بوده و آن همان بدگمانی‌شان است؛ و نیز خبر داد که آنان به‌زودی از تو درخواستی خواهند کرد. ادامه در متن کامل